Lược sử 290 năm từ Long Hồ dinh đến Vĩnh Long

Tháng 4 năm Nhâm Tý (1732), vị chúa đời thứ 7 của triều Nguyễn - Ninh Vương Nguyễn Phúc Trú đã chính thức thiết lập đơn vị hành chính mới là châu Định Viễn, dựng dinh Long Hồ, thuộc phủ Gia Định của nhà nước Đại Việt. Trải qua các thời kỳ lịch sử kể từ khi dinh Long Hồ được thành lập qua nhiều lần di dời lỵ sở, thay đổi địa giới hành chính và tên gọi. Đến năm 1832 danh xưng tỉnh Vĩnh Long chính thức ra đời với vai trò là đơn vị hành chính - một trong sáu tỉnh của Nam kỳ. Trải qua những bước thăng trầm của lịch sử, đặc biệt là 02 cuộc kháng chiến chống thực dân Pháp và đế quốc Mỹ xâm lược, vùng đất này có 3 lần sáp nhập, chia cắt địa giới hành chính, với tên gọi khác nhau, như: tỉnh Vĩnh Trà, tỉnh Cửu Long và đến năm 1992 tỉnh Vĩnh Long được tái lập cho đến ngày nay.

Dinh Long Hồ hay Long Hồ dinh (theo chữ Hán chính thể) là một địa danh ở miền Nam vào thời chúa Nguyễn vào Nam khai hoang, lập nghiệp. Sau khi đặt phủ Gia Định, dựng dinh Trấn Biên và Phiên Trấn vào năm Mậu Dần (1698). Năm 1732 vị chúa thứ 7 của dòng họ Nguyễn là Ninh Vương - Nguyễn Phúc Trú (còn có tên gọi khác là Chú, Thụ, ở ngôi từ 1725 đến 1738) đã thành lập ở phía Nam của dinh Phiên Trấn một đơn vị hành chính mới là dinh Long Hồ. Sự thành lập dinh Long Hồ đã trở thành dấu mốc quan trọng đối với tiến trình lịch sử của vùng đất phía Nam sông Tiền nói chung và lịch sử tỉnh Vĩnh Long nói riêng. Có thể nói vùng đất Vĩnh Long cũng được khai sinh khi dinh Long Hồ được thành lập. Từ đó, dinh Long Hồ đã trở thành một dinh trấn quan trọng: buổi đầu, lỵ sở dinh Long Hồ đặt ở thôn An Bình Đông, huyện Kiến Đăng hay còn gọi là đình Cái Bè (lỵ sở châu Định Viễn cũng đặt tại đây, nay thuộc huyện Cái Bè, tỉnh Tiền Giang). Các chức vụ đầu dinh có Lưu Thủ, Cai Bạ và Ký Lục trông coi việc quân sự, hành chính và thuế vụ cho cả một miền đất rộng lớn. Cùng với quá trình khai thác những vùng đất còn hoang vu của cư dân vùng Nam Bộ, chính quyền các chúa Nguyễn đã liên tục thực hiện các chính sách quản lý lãnh thổ với tư cách là chủ nhân vùng đất này. Từ thế kỷ XVII, các chúa Nguyễn bắt đầu lập ra các đơn vị hành chính, sắp đặt quan cai trị, lập sổ sách quản lý dân đinh, ruộng đất và định ra các loại thuế. Năm Mậu Ngọ (1738), chúa Nguyễn Phúc Khoát nối ngôi, thì năm sau (1739), Long Hồ dinh có thêm bốn huyện nữa do đô đốc Mạc Thiên Tứ đem dâng, đó là: Long Xuyên (vùng Cà Mau), Kiên Giang (vùng Rạch Giá), Trấn Giang (vùng Cần Thơ), Trấn Di (vùng phía Bắc tỉnh Bạc Liêu).

Sau năm 1744, chúa Nguyễn đem tất cả những miền đất phương Nam đã mở mang đặt thành ba dinh và một trấn là: Trấn Biên dinh (vùng Biên Hòa), Phiên Trấn dinh (vùng Gia Định), Long Hồ dinh (vùng Vĩnh Long) và Hà Tiên trấn (vùng Hà Tiên). Trừ Hà Tiên lúc đầu còn là một vùng đất phụ thuộc, mỗi dinh còn lại quản hạt một phủ, dưới phủ có huyện, tổng hay xã.

Năm Bính Tý (1756), chúa Nguyễn cho sáp nhập hai vùng đất là Tầm Bôn và Lôi Lạp (nay là Tân An và Gò Công) vào châu Định Viễn, thuộc Long Hồ dinh do vua Chân Lạp là Nặc Nguyên dâng cho chúa Nguyễn để tạ tội.

Năm Đinh Sửu (1757), vua Chân Lạp là Nặc Tôn dâng đất Tầm Phong Long (vùng Châu Đốc, Sa Đéc bây giờ) để tạ ơn chúa Nguyễn, vì đã điều động tướng Trương Phúc Du lấy lại ngôi vị cho mình. Chúa Nguyễn lại sai đem đất ấy sáp nhập vào Long Hồ dinh.

Cũng trong năm này, theo đề nghị của ký lục dinh Long Hồ là Nguyễn Cư Trinh và thống suất Trương Phước Du, chúa Nguyễn thuận cho dời lỵ sở dinh Long Hồ và Châu Định Viễn về xứ Tầm Bào thuộc địa phận Long Hồ thôn (thuộc thành phố Vĩnh Long ngày nay). Cử Tống Phước Hiệp làm lưu thủ, đồng thời chúa Nguyễn còn cho lập ba đạo để hỗ trợ việc coi giữ đó là: Đông Khẩu (ở phía Nam Sa Đéc), Tân Châu (ở đầu Cù lao Giêng, không phải tại thị trấn Tân Châu ngày nay) và Châu Đốc. Đến lúc ấy, Long Hồ dinh là một dinh trấn quan trọng ở phía Nam xứ Đàng Trong và là trung tâm đầu não có trách nhiệm cai quản cả một vùng đất rộng lớn.