LƯỢM – CHÚ BÉ NHỎ MANG CHIẾC XẮC QUA NHỮNG NGÀY HUẾ ĐỔ MÁU

LƯỢM – CHÚ BÉ NHỎ MANG CHIẾC XẮC QUA NHỮNG NGÀY HUẾ ĐỔ MÁU

Có lẽ rất nhiều người từng biết đến Lượm qua những câu thơ của Tố Hữu, nhớ một cậu bé “loắt choắt”, chiếc ca lô đội lệch, bước chân thoăn thoắt và tiếng huýt sáo vang trên con đường. Nhưng phía sau nhân vật đã đi vào sách giáo khoa ấy là một câu chuyện có thật gắn với Huế trong những ngày đầu của cuộc kháng chiến chống Pháp. Lượm ngoài đời được xác định là Nguyễn Thanh, tên thường gọi Nguyễn Văn Lượm, người có quan hệ họ hàng với nhà thơ Tố Hữu. Theo lời Tố Hữu ghi lại trong hồi ký Nhớ lại một thời, Lượm là con của một người em họ của ông, từng theo các chú bộ đội và làm nhiệm vụ liên lạc tại Huế.

Lượm thuộc về một thế hệ trẻ em lớn lên trong một hoàn cảnh mà tuổi thơ và chiến tranh gần như không có ranh giới rõ ràng. Sau Cách mạng tháng Tám, em cùng một số bạn nhỏ tự nguyện theo bộ đội và làm công việc liên lạc. Công việc ấy nghe có vẻ giản dị, nhưng trong chiến tranh, một lá thư được chuyển đến đúng nơi, một mệnh lệnh được đưa đi đúng lúc hay một tin tức được truyền qua những con đường nguy hiểm đều có thể liên quan đến sự an toàn của cả một đơn vị. Chính vì vậy, những cậu bé liên lạc không chỉ cần nhanh nhẹn mà còn phải biết giữ bí mật, biết tìm đường và dám đi qua những nơi có tiếng súng. Tố Hữu nhớ về Lượm không phải như một người hùng xa cách, mà trước hết là một cậu bé rất đỗi hồn nhiên, vẫn có niềm vui của tuổi nhỏ ngay giữa hoàn cảnh khắc nghiệt.

Điều đặc biệt là trong ký ức của Tố Hữu, Lượm không hiện lên với vẻ nghiêm nghị của một người lính. Em vẫn có nét tinh nghịch, đáng yêu của một đứa trẻ. Chiếc ca lô đội lệch, chiếc xắc nhỏ bên mình, dáng đi nhanh nhẹn và thái độ vui vẻ khiến người đối diện dễ quên rằng em đang mang trên vai một nhiệm vụ nguy hiểm. Chính sự tương phản ấy làm nên sức sống đặc biệt của hình tượng Lượm: em vẫn là một đứa trẻ, nhưng hoàn cảnh đã buộc em sớm biết đến trách nhiệm của một người làm nhiệm vụ. Câu nói của Lượm khi kể về công việc liên lạc cho thấy em đón nhận nhiệm vụ bằng một sự hồn nhiên rất trẻ thơ, chứ không phải bằng những lời lẽ lớn lao.

Rồi một ngày, trên đường đưa thư qua một cánh đồng, Lượm trúng đạn và hy sinh khi mới 14 tuổi. Đó là thông tin mà Tố Hữu nhận được từ một người đồng chí ở Thừa Thiên. Sau này, ông kể rằng anh em trong đơn vị thương tiếc Lượm như thương một người con, người em của mình. Chính từ nỗi đau ấy, bài thơ Lượm ra đời năm 1949. Vì vậy, Lượm trong thơ vừa là một con người cụ thể, vừa trở thành hình tượng văn học mang ký ức về rất nhiều thiếu niên từng tham gia kháng chiến.

Nhưng nếu chỉ nhớ Lượm qua khoảnh khắc em ngã xuống thì có lẽ vẫn chưa đủ. Điều đáng nhớ hơn là trước khi trở thành một cái tên trong thơ ca, Lượm đã từng là một cậu bé bằng xương bằng thịt, có người thân, có bạn bè, có một tuổi thơ riêng và có những bước chân nhỏ bé trên những con đường của Huế. Những tư liệu về nguyên mẫu Lượm cho thấy gia đình vẫn lưu giữ ký ức về em, và mối liên hệ giữa Lượm ngoài đời với nhân vật trong thơ cũng được chính Tố Hữu xác nhận.

Có một điều rất đẹp trong câu chuyện này: Lượm không được nhớ đến chỉ vì em đã hy sinh, mà còn vì cách em sống trong những ngày ngắn ngủi của mình. Đó là sự nhanh nhẹn, hồn nhiên, tinh thần trách nhiệm và niềm vui khi được làm một việc có ích. Những phẩm chất ấy khiến hình ảnh Lượm vượt ra khỏi trang thơ. Một cậu bé nhỏ tuổi có thể chưa hiểu hết những điều lớn lao của lịch sử, nhưng em hiểu nhiệm vụ trước mắt mình và cố gắng hoàn thành nó. Đôi khi, vẻ đẹp của tuổi trẻ không nằm ở việc nói được những điều thật lớn, mà nằm ở việc biết mình cần làm gì và nghiêm túc với điều mình đang làm.

Huế hôm nay đã rất khác những ngày “Huế đổ máu” mà Tố Hữu từng nhắc đến. Những con đường, dòng sông, mái nhà và cánh đồng từng chứng kiến chiến tranh giờ đã trở thành một phần của cuộc sống bình yên. Thế nhưng câu chuyện về Lượm vẫn còn đó như một mảnh ký ức đặc biệt của thành phố này. Không phải để tuổi trẻ hôm nay sống lại chiến tranh, càng không phải để biến mất mát thành điều đẹp đẽ, mà để hiểu rằng hòa bình được nhìn từ góc độ của một đứa trẻ lại càng trở nên quý giá.

Và có lẽ, khi khép lại câu chuyện về Lượm, điều còn ở lại không chỉ là hình ảnh chiếc ca lô đội lệch hay bước chân thoăn thoắt. Đó là câu hỏi về một tuổi thơ đã từng phải lớn lên quá sớm. Lượm đã đi qua một đoạn đời rất ngắn, nhưng câu chuyện của em được giữ lại trong thơ, trong ký ức của gia đình và trong lịch sử Huế. Hơn bảy thập niên sau, người ta vẫn nhắc đến một chú bé liên lạc nhỏ nhắn ngày nào. Bởi có những con người tuy chỉ đi qua cuộc đời trong một quãng rất ngắn, nhưng dấu chân của họ lại đủ sâu để thời gian không thể xóa nhòa.