Lương Định Của – Nhà bác học của đồng ruộng Việt Nam

Lương Định Của sinh ngày 16/8/1920 tại làng Đại Ngãi, vùng đất nay thuộc tỉnh Sóc Trăng, trong một gia đình trí thức giàu lòng yêu nước. Từ nhỏ, ông đã nổi tiếng thông minh, ham học. Mồ côi cha mẹ từ khi còn trẻ, ông được người bác nuôi dưỡng và tạo điều kiện học tập. Năm 17 tuổi, ông đã đỗ tú tài, sau đó có thời gian học y khoa ở Hồng Kông và kinh tế tại Thượng Hải. Chiến tranh thế giới thứ hai làm việc học bị gián đoạn, nhưng cũng chính từ những biến động ấy, Lương Định Của tìm thấy con đường khoa học của đời mình.

Ông sang Nhật Bản và theo học ngành sinh vật thực nghiệm, chuyên sâu về nông học. Tại đây, ông đạt được những thành tích nổi bật trong nghiên cứu khoa học và tiếp tục học tập tại Đại học Kyoto. Năm 1951, ông bảo vệ thành công luận án và nhận học vị Bác sĩ Nông học. Với trình độ chuyên môn cao, ông có thể lựa chọn một cuộc sống ổn định và đầy triển vọng ở nước ngoài. Nhưng tình yêu quê hương và mong muốn đem kiến thức phục vụ đất nước đã thôi thúc ông trở về Việt Nam năm 1952.

Trở về quê hương, Lương Định Của không chỉ nghiên cứu trong phòng thí nghiệm mà dành phần lớn thời gian đi vào thực tiễn sản xuất. Ông đến với những cánh đồng, tìm hiểu từng loại đất, từng giống cây, từng phương thức canh tác và trực tiếp trao đổi với người nông dân. Đối với ông, khoa học chỉ thực sự có ý nghĩa khi giải quyết được những vấn đề cụ thể của cuộc sống.

Ông đã nghiên cứu, lai tạo nhiều giống cây trồng có năng suất cao, khả năng chống chịu tốt và phù hợp với điều kiện Việt Nam. Nhiều giống lúa do ông nghiên cứu và chọn tạo đã góp phần quan trọng vào việc nâng cao năng suất cây trồng trong những năm nền nông nghiệp nước ta còn gặp rất nhiều khó khăn. Bên cạnh cây lúa, ông còn nghiên cứu nhiều loại cây lương thực, rau màu và cây ăn quả. Những công trình của ông đặt nền móng quan trọng cho công tác chọn giống và nghiên cứu khoa học nông nghiệp ở Việt Nam.

Điều đặc biệt ở Lương Định Của là ông luôn tìm cách đưa khoa học đến gần người nông dân. Ông nghiên cứu và phổ biến nhiều phương pháp canh tác tiến bộ, trong đó có kỹ thuật cấy lúa theo hàng, cấy nông tay, sử dụng công cụ làm cỏ và nhiều biện pháp giúp tiết kiệm giống, công sức nhưng vẫn nâng cao năng suất.

Có những câu chuyện về ông đã trở thành hình ảnh đẹp trong lịch sử nông nghiệp Việt Nam. Khi một số người còn hoài nghi về những phương pháp canh tác mới, Lương Định Của không tranh luận bằng lý thuyết mà trực tiếp xuống ruộng, xắn quần, cầm mạ và thực hành cho bà con xem. Ông muốn chứng minh rằng nhà khoa học không thể đứng ngoài đồng ruộng, càng không thể nghiên cứu nông nghiệp nếu không hiểu người nông dân. Chính phong cách làm việc ấy khiến ông trở nên gần gũi và được bà con yêu quý gọi là “bác Của”.

Không chỉ là nhà khoa học, Lương Định Của còn là một nhà giáo tận tâm. Ông tham gia đào tạo nhiều thế hệ cán bộ khoa học kỹ thuật nông nghiệp, truyền lại cho học trò không chỉ kiến thức chuyên môn mà còn tinh thần nghiên cứu, lòng yêu nghề và trách nhiệm đối với đất nước. Trong những năm tháng chiến tranh, điều kiện nghiên cứu vô cùng thiếu thốn, nhưng ông vẫn say mê khoa học. Nỗi trăn trở lớn của ông không phải là cuộc sống vật chất khó khăn mà là làm sao có điều kiện tiếp cận thêm các tài liệu khoa học mới để phục vụ nghiên cứu.

Lương Định Của cũng là một trí thức có trách nhiệm với xã hội. Ông từng là đại biểu Quốc hội các khóa II, III, IV và V, đồng thời liên tục tham gia Ủy ban Trung ương Mặt trận Tổ quốc Việt Nam từ năm 1955 đến năm 1975. Năm 1967, ông được phong tặng danh hiệu Anh hùng Lao động. Những đóng góp của ông sau này tiếp tục được ghi nhận bằng việc truy tặng Giải thưởng Hồ Chí Minh về Khoa học – Kỹ thuật đợt đầu tiên năm 1996.

Năm 1975, khi đất nước vừa bước vào thời kỳ mới, Lương Định Của được cử dẫn đầu đoàn chuyên gia nông nghiệp Việt Nam sang Cuba giúp nghiên cứu phát triển nông nghiệp, đặc biệt là cây lúa nước. Đây là một trong những nhiệm vụ quốc tế cuối cùng trong cuộc đời ông. Chỉ ít lâu sau khi trở về, ngày 28/12/1975, ông đột ngột qua đời ở tuổi 55. Sự ra đi của ông là tổn thất lớn đối với nền khoa học và nông nghiệp Việt Nam.

Gần nửa thế kỷ sau ngày Lương Định Của qua đời, tên tuổi ông vẫn sống mãi trong lịch sử khoa học Việt Nam. Ông để lại không chỉ những giống cây trồng, những phương pháp canh tác và công trình nghiên cứu có giá trị, mà còn để lại một tư tưởng khoa học sâu sắc: tri thức phải gắn với thực tiễn và phục vụ nhân dân.

Ngày nay, nhiều con đường, trường học mang tên Lương Định Của; đặc biệt, Trung ương Đoàn TNCS Hồ Chí Minh đã thành lập Giải thưởng Lương Định Của để tôn vinh những thanh niên nông thôn có thành tích xuất sắc trong sản xuất, kinh doanh, ứng dụng khoa học – công nghệ và xây dựng nông thôn mới.

Cuộc đời Lương Định Của là câu chuyện đẹp về một trí thức Việt Nam giàu lòng yêu nước, có học vấn cao nhưng luôn sống giản dị, gần gũi với nhân dân. Ông đã biến tri thức khoa học thành những giá trị cụ thể trên từng thửa ruộng, từng hạt lúa. Hình ảnh người bác sĩ nông học xắn quần lội ruộng vì người nông dân vẫn là một biểu tượng đẹp về trí tuệ, lao động, cống hiến và trách nhiệm với Tổ quốc. Chính vì vậy, Lương Định Của không chỉ là một nhà khoa học lớn, mà còn là một tấm gương để các thế hệ trẻ hôm nay học tập về tinh thần tự học, sáng tạo và phụng sự đất nước.