Lương Ngọc Quyến – người chí sĩ ở nhà lao Thái Nguyên

Lương Ngọc Quyến sinh năm 1885, là con trai thứ của cụ Lương Văn Can, một nhà yêu nước nổi tiếng, đồng thời là một trong những người sáng lập Đông Kinh Nghĩa Thục năm 1907. Lớn lên trong gia đình có truyền thống trọng việc học và quan tâm đến vận mệnh đất nước, ông sớm hình thành ý thức tìm con đường đấu tranh chống ách thống trị của thực dân Pháp. Đầu thế kỷ XX, khi nhiều sĩ phu Việt Nam hướng ra nước ngoài để tìm kiếm tri thức và phương pháp cứu nước mới, Lương Ngọc Quyến đã tham gia phong trào Đông Du do Phan Bội Châu khởi xướng.

Tại Nhật Bản, ông theo học ở Trường Chấn Võ, một cơ sở đào tạo quân sự dành cho lưu học sinh. Sau đó, ông tiếp tục học tập và rèn luyện tại Trung Quốc, tiếp cận kiến thức về quân sự, tổ chức và hoạt động chính trị. Đối với những người yêu nước đầu thế kỷ XX, việc học ở nước ngoài không chỉ nhằm nâng cao hiểu biết cá nhân mà còn là sự chuẩn bị để trở về góp sức cho công cuộc giành độc lập. Lương Ngọc Quyến trở thành một trong những người tham gia hoạt động của Việt Nam Quang phục hội, tổ chức chủ trương đấu tranh chống thực dân Pháp, khôi phục nền độc lập cho Việt Nam. Ông được giao nhiệm vụ trong bộ phận quân sự của tổ chức và tham gia xây dựng lực lượng cho phong trào.

Con đường hoạt động của Lương Ngọc Quyến sớm gặp nhiều trở ngại. Năm 1914, ông bị mật thám Anh bắt tại Hồng Kông rồi giao cho nhà chức trách Pháp. Sau khi bị đưa về Việt Nam, ông trải qua nhiều nơi giam giữ, trong đó có các nhà lao ở Hà Nội và những địa phương khác. Thực dân Pháp kết án ông tù chung thân. Ngày 25/7/1916, ông bị đày lên nhà lao Thái Nguyên, nơi chế độ giam giữ hà khắc cùng những hình thức hành hạ đã khiến sức khỏe ông suy kiệt nghiêm trọng. Theo các tư liệu về cuộc khởi nghĩa Thái Nguyên, ông bị liệt nửa người trong thời gian bị giam cầm.

Nhà lao Thái Nguyên không chỉ là nơi giam giữ những người chống chính quyền thuộc địa mà còn là một mắt xích trong hệ thống kiểm soát phong trào yêu nước. Thế nhưng, việc đưa Lương Ngọc Quyến đến đây không thể chấm dứt hoạt động của ông. Trong hoàn cảnh bị hạn chế nghiêm ngặt về đi lại và giao tiếp, ông vẫn tìm cách liên lạc với những người có tinh thần chống Pháp. Chính tại Thái Nguyên, ông có cơ hội kết nối với một bộ phận binh lính người Việt đang phục vụ trong lực lượng khố xanh của chính quyền thuộc địa. Nổi bật trong số đó là Trịnh Văn Cấn, thường được gọi là Đội Cấn.

Đội Cấn là người trực tiếp nắm lực lượng binh lính tại Thái Nguyên, trong khi Lương Ngọc Quyến có kinh nghiệm hoạt động cách mạng và kiến thức quân sự được tích lũy qua quá trình học tập ở nước ngoài. Sự gặp gỡ giữa hai người góp phần hình thành kế hoạch khởi nghĩa, tập hợp binh lính và những người yêu nước nhằm giành quyền kiểm soát tỉnh lỵ, hướng tới mục tiêu đánh đuổi thực dân Pháp. Trong sự phối hợp ấy, Lương Ngọc Quyến không chỉ là một tù nhân được giải cứu mà còn là người tham gia định hướng và tổ chức phong trào.

Đêm 30/8/1917, cuộc khởi nghĩa Thái Nguyên bùng nổ tại trại lính khố xanh. Nghĩa quân tấn công các vị trí quan trọng, sau đó tiến đến nhà lao Thái Nguyên, giải phóng những người bị giam giữ, trong đó có Lương Ngọc Quyến. Dù cơ thể đã suy yếu và bị liệt nửa người, ông vẫn được đưa ra khỏi nhà lao để tiếp tục tham gia cuộc đấu tranh. Ngày 31/8, nghĩa quân làm chủ phần lớn tỉnh lỵ và tuyên bố thành lập lực lượng Quang Phục quân, suy cử Trịnh Văn Cấn làm Đại đô đốc, còn Lương Ngọc Quyến giữ vai trò quân sư. Từ một người bị xiềng xích trong ngục tối, ông trở lại hàng ngũ những người lãnh đạo cuộc khởi nghĩa.

Tuy nhiên, tương quan lực lượng giữa nghĩa quân và quân Pháp quá chênh lệch. Quân đội thuộc địa tổ chức phản công, sử dụng vũ khí mạnh để giành lại tỉnh lỵ. Cuộc khởi nghĩa kéo dài trong nhiều ngày, trong tình thế ngày càng bất lợi cho nghĩa quân. Ngày 4/9/1917, khi quân Pháp tiến công vào khu vực trại lính khố xanh, Lương Ngọc Quyến hy sinh do trúng mảnh đạn pháo vào đầu. Ông mới 32 tuổi. Cái chết của ông diễn ra giữa cuộc chiến đấu mà ông đã góp phần chuẩn bị từ những ngày còn bị giam cầm.

Cuộc khởi nghĩa Thái Nguyên cuối cùng thất bại trước sức mạnh quân sự của thực dân Pháp, nhưng sự kiện vẫn để lại dấu ấn trong lịch sử phong trào yêu nước Việt Nam đầu thế kỷ XX. Cuộc khởi nghĩa cho thấy tinh thần chống thực dân không chỉ hiện diện trong giới sĩ phu mà còn lan tới một bộ phận binh lính người Việt trong quân đội thuộc địa và những người bị giam giữ vì hoạt động yêu nước. Vai trò của Lương Ngọc Quyến cũng cho thấy nhà tù không phải lúc nào cũng có thể cắt đứt những mối liên hệ chính trị và khát vọng độc lập của người bị giam cầm.

Ngày nay, khi nhìn lại cuộc đời Lương Ngọc Quyến, điều đáng nhớ không chỉ là việc ông từng giữ vai trò quân sư trong cuộc khởi nghĩa Thái Nguyên, mà còn là hành trình từ một thanh niên ra nước ngoài học tập, một người hoạt động cách mạng, đến một tù nhân mang trọng bệnh vẫn tiếp tục tìm cách đóng góp cho phong trào. Cuộc đời ngắn ngủi của ông gắn liền với một giai đoạn lịch sử đầy thử thách, khi nhiều người Việt Nam tìm kiếm con đường giải phóng dân tộc trong điều kiện thiếu thốn lực lượng và phương tiện. Tên tuổi Lương Ngọc Quyến cùng Đội Cấn được lưu lại trong lịch sử khởi nghĩa Thái Nguyên năm 1917, nhắc nhớ về những con người đã lựa chọn dấn thân vì khát vọng độc lập của đất nước.

“Từ nhà lao Thái Nguyên đến chiến địa khởi nghĩa, Lương Ngọc Quyến đã đi trọn con đường của một người chí sĩ: dù thân thể bị giam cầm và tổn thương, ý chí đấu tranh vì độc lập vẫn không dừng lại.”