Lương Ngọc Quyến – Từ hành trình Đông Du đến khởi nghĩa Thái Nguyên

Đầu thế kỷ XX, đối với một thanh niên Việt Nam muốn tìm con đường cứu nước, câu hỏi lớn không chỉ là “có dám đứng lên hay không?” mà còn là “phải học gì, đi đâu và chuẩn bị như thế nào?”. Khi những con đường đấu tranh cũ gặp nhiều khó khăn, một bộ phận thanh niên bắt đầu hướng ra bên ngoài để tìm kiếm kiến thức và phương thức mới.

Trong số những người trẻ bước vào hành trình ấy có Lương Ngọc Quyến.

Ông sinh năm 1885, là con của nhà giáo yêu nước Lương Văn Can, người gắn với Đông Kinh Nghĩa Thục. Nhưng con đường của Lương Ngọc Quyến không hoàn toàn giống cha mình. Nếu Lương Văn Can nổi bật với hoạt động giáo dục và khai dân trí, người con lại lựa chọn một hành trình thiên về hoạt động cách mạng và chuẩn bị về quân sự.

Lương Ngọc Quyến tham gia phong trào Đông Du, phong trào đưa thanh niên Việt Nam sang Nhật Bản học tập trong những năm đầu thế kỷ XX. Đằng sau việc ra nước ngoài không đơn thuần là mong muốn có thêm bằng cấp. Đối với nhiều thanh niên yêu nước lúc ấy, học tập còn được xem là cách chuẩn bị kiến thức và năng lực để sau này tham gia vào công cuộc giành lại độc lập.

Khi phong trào Đông Du gặp khó khăn và nhiều lưu học sinh Việt Nam phải rời Nhật Bản, hành trình hoạt động của Lương Ngọc Quyến vẫn tiếp tục. Ông tham gia những tổ chức yêu nước ở nước ngoài và sau đó gắn với Việt Nam Quang Phục Hội, tổ chức do Phan Bội Châu cùng những người đồng chí hướng thành lập năm 1912.

Hoạt động cách mạng trong thời kỳ ấy luôn đi cùng nguy cơ bị bắt giữ. Năm 1915, Lương Ngọc Quyến bị bắt tại Trung Quốc và sau đó bị giao cho chính quyền thực dân Pháp. Ông bị đưa về Việt Nam, trải qua việc giam giữ trước khi bị chuyển đến nhà lao Thái Nguyên.

Những năm tù đày khiến sức khỏe của ông bị ảnh hưởng nghiêm trọng. Nhưng chính tại Thái Nguyên, cuộc đời Lương Ngọc Quyến lại gặp một bước ngoặt cuối cùng.

Trong nhà tù có những tù nhân chính trị mang tư tưởng chống Pháp; bên ngoài và ngay trong lực lượng lính khố xanh cũng tồn tại sự bất mãn với chính quyền thực dân. Trịnh Văn Cấn, thường được gọi là Đội Cấn, trở thành một nhân vật chủ chốt của cuộc nổi dậy. Sự kết nối giữa những người lính và tù nhân chính trị đã tạo nên điều kiện cho một cuộc khởi nghĩa đặc biệt ngay tại Thái Nguyên.

Đêm 30 rạng sáng 31 tháng 8 năm 1917, cuộc khởi nghĩa Thái Nguyên bùng nổ. Lực lượng nổi dậy chiếm được một số vị trí trong tỉnh lỵ, giải phóng tù nhân và tổ chức lực lượng chống lại chính quyền thực dân. Lương Ngọc Quyến được giải thoát khỏi nhà tù và tham gia vào bộ phận lãnh đạo của cuộc khởi nghĩa.

Đây là điểm rất đặc biệt trong chặng cuối cuộc đời ông. Người thanh niên từng rời Việt Nam để tìm kiếm kiến thức và con đường đấu tranh ở nước ngoài cuối cùng lại tham gia một cuộc nổi dậy ngay tại nơi mình từng bị giam giữ.

Tuy nhiên, lực lượng khởi nghĩa phải đối diện với sự phản công của quân Pháp. Chênh lệch về lực lượng và trang bị khiến những người nổi dậy rơi vào hoàn cảnh ngày càng khó khăn. Lương Ngọc Quyến hy sinh trong tháng 9 năm 1917, khi cuộc khởi nghĩa đang bước vào giai đoạn chiến đấu quyết liệt. Ông mới khoảng 32 tuổi.

Nếu chỉ nhìn vào kết quả cuối cùng, cuộc khởi nghĩa Thái Nguyên không thể giành được thắng lợi lâu dài. Nhưng lịch sử của một phong trào không chỉ được đánh giá bằng câu hỏi nó có giành được thắng lợi cuối cùng hay không. Những phong trào như Đông Du, Việt Nam Quang Phục Hội hay khởi nghĩa Thái Nguyên phản ánh quá trình người Việt Nam đầu thế kỷ XX liên tục tìm kiếm những con đường khác nhau để thoát khỏi ách thuộc địa.

Cuộc đời Lương Ngọc Quyến gần như đi qua nhiều thử nghiệm của chính thời đại ấy: ra nước ngoài học tập, tham gia tổ chức cách mạng, bị bắt, chịu tù đày rồi tiếp tục tham gia đấu tranh khi cơ hội xuất hiện. Không phải con đường nào ông đi qua cũng dẫn tới kết quả như mong muốn, nhưng mỗi chặng lại cho thấy một thế hệ đang cố gắng tìm câu trả lời cho một vấn đề mà khi ấy chưa hề có lời giải đơn giản.

Và có lẽ đây mới là phần khiến câu chuyện của ông đáng suy nghĩ. Khi nhìn lại lịch sử từ tương lai, chúng ta đã biết sự kiện nào thành công và con đường nào cuối cùng dẫn tới những bước ngoặt lớn. Nhưng những người đang sống trong chính thời đại ấy không có sẵn đáp án để xem trước. Họ phải lựa chọn bằng những kiến thức, kinh nghiệm và điều kiện mà mình có lúc bấy giờ.

Cuộc sống hiện tại tất nhiên rất khác, nhưng cảm giác phải lựa chọn khi chưa biết chắc kết quả thì vẫn quen thuộc. Chọn một ngành học, thử một cách làm mới hay bắt đầu một dự án đều không đi kèm lời cam kết rằng mọi thứ sẽ thành công. Điều chúng ta có thể làm là tìm hiểu kỹ hơn, chuẩn bị tốt hơn, quan sát kết quả và sẵn sàng điều chỉnh khi thực tế cho thấy con đường cũ không còn phù hợp.

Cuộc đời Lương Ngọc Quyến dừng lại ở tuổi 32, giữa một cuộc khởi nghĩa không đạt được mục tiêu cuối cùng. Nhưng nếu đặt ông vào đúng thời đại của mình, hành trình từ Đông Du đến Thái Nguyên cho thấy một thế hệ đã không ngừng tìm kiếm con đường cho đất nước trong khi phía trước chưa có sẵn một bản đồ. Lịch sử đôi khi được tạo nên như vậy: không phải bởi những con người luôn biết chắc mình đang đi đúng hướng, mà bởi những người dám học hỏi, dám thử và tiếp tục tìm đường khi câu trả lời vẫn còn ở phía trước.