Lương Ngọc Quyến với khởi nghĩa Thái Nguyên

Khởi nghĩa Thái Nguyên là một trong những dấu mốc quan trọng trong lịch sử chống thực dân Pháp của nước ta. Đội ngũ những người yêu nước mà chủ chốt là giới nhân sĩ bị tù đày ở Thái Nguyên, những binh sĩ người Việt trong quân đội Pháp dưới quyền chỉ huy của Đội Cấn, các tầng lớp nhân dân đã tình nguyện tham gia và chiến đấu quyết liệt. Đây cũng là cuộc khởi nghĩa gây tiếng vang lớn và thành công trong tình hình thực dân Pháp và tay sai luôn đàn áp rất mạnh.

Cuộc khởi nghĩa thành công, Trịnh Văn Cấn và Lương Ngọc Quyến cùng các đồng chí của ông đã tuyên bố “Thái Nguyên độc lập”, lấy cờ năm sao làm quốc kỳ, được nhân dân nô nức hưởng ứng. Quân khởi nghĩa đã vạch ra kế sách liên kết với các vị thủ lĩnh khác, vận động quần chúng nhân dân các tỉnh lân cận quyết tâm đánh đuổi giặc Pháp xâm lược, giành độc lập dân tộc, khiến thực dân Pháp và bè lũ tay sai hết sức hoảng sợ.

Lương Ngọc Quyến sinh năm 1885, tại phố cổ Hàng Đào (Hà Nội), là con của cụ Lương Văn Can, một danh Nho nổi tiếng đương thời. Cụ Lương Văn Can cùng với cụ Phan Bội Châu và các chí sĩ thời đó luôn dành hết tâm can chí hướng mưu đồ việc nước. Cụ Lương Văn Can đã sớm cùng với cụ Phan Bội Châu chủ trương Phong trào Đông Du, đưa những thanh niên ưu tú nhất của Việt Nam sang du học tại Nhật Bản để thực hành phương lược canh tân đất nước. Nếu như ở cụ Phan Bội Châu luôn là sự quyết liệt, quyết tâm bạo động cách mạng, sử dụng vũ lực và các nguồn lực trong, ngoài nước để đánh đổ thực dân Pháp thì cụ Lương Văn Can còn thêm sự trầm hậu, tìm mọi cách khơi thông, liên kết các vị thủ lĩnh trong nước, sử dụng trí lực và khí lực của người Việt Nam để giành độc lập. Hai cụ đã trở thành hai tấm gương sáng dẫn dắt giới sĩ phu yêu nước trong một giai đoạn cách mạng. Chính cuộc đời và tấm gương hoạt động cách mạng, đấu tranh quyết liệt không quản thân mình của các cụ đã hấp dẫn những thanh niên ưu tú khắp 3 miền Bắc-Trung-Nam tham gia Phong trào Đông Du và sau này trở thành những nhà chí sĩ, nhân vật yêu nước nổi tiếng thời kỳ cận đại, là một trong những nền tảng quan trọng trong các phong trào cách mạng do Đảng Cộng sản Việt Nam và lãnh tụ Nguyễn Ái Quốc dẫn dắt.

Lương Ngọc Quyến từ nhỏ đã được gia đình cho ăn học cẩn thận. Vốn bản tính thông minh, hiếu học, sôi nổi, luôn ưa thích các hoạt động xã hội, Lương Ngọc Quyến sớm nổi trội trong số thanh niên yêu nước bấy giờ tại Hà Nội. Bản thân Lương Ngọc Quyến rất hâm mộ và chịu nhiều ảnh hưởng từ cụ Phan Bội Châu, luôn coi cụ Phan là một lãnh tụ tối cao của phong trào yêu nước, nguyện phấn đấu, học tập, hy sinh theo tấm gương của cụ.

Cụ Phan Bội Châu cũng rất yêu mến và kỳ vọng ở chàng thanh niên Lương Ngọc Quyến-một trong những du học sinh sang Nhật Bản đầu tiên của Phong trào Đông Du năm 1905. Trong tác phẩm “Ngục trung thư”, Phan Bội Châu đã viết về Lương Ngọc Quyến như sau: “Tháng 10 năm ấy (Ất Tỵ 1905), tôi đến Hoành Tân về ở nhà trọ cũ, thấy một vị thanh niên học sinh ta, Lương quân Lập Nham đã tới ở trước đó rồi. Tôi xem ra người thật có khí phách hăng hái, đầu tóc còn để bờm xờm. Dò hỏi mới biết Lương quân bỏ nhà đi trốn sang Nhật trơ trọi một thân, lúc lên đến bến thì hành trang vừa cạn, trong túi chỉ còn vẻn vẹn có ba xu, không hơn không kém. Thấy thế tôi vừa mừng vừa chưng hửng. Vì bạn nhỏ tuổi nước ta, một thân một bóng mà dám liều mệnh xông pha sóng gió muôn trùng đến một nước thuở nay mình chưa quen biết bao giờ, Lương quân chính là người thứ nhất vậy”.

Khi cùng các bạn đồng chí chủ trương Phong trào Đông Du, cụ Phan Bội Châu luôn đích thân dẫn dắt và làm việc với những nhân vật nổi tiếng ở Nhật Bản để tranh thủ các nguồn lực cho du học sinh. Khi đế quốc Nhật ngầm bắt tay với người Pháp để trục xuất Phong trào Đông Du, cụ Phan Bội Châu đã tranh biện với chính phủ của Nhật hoàng rất quyết liệt.

Bối cảnh khi đó, những thanh niên ưu tú nhất của Việt Nam trong Phong trào Đông Du đã không quản thân mình, đem hết trí tuệ và nghị lực theo học các lĩnh vực mũi nhọn cả về chính trị, quân sự, khoa học kỹ thuật, cũng là kỳ vọng của cụ Phan Bội Châu và các nhà chí sĩ với các thanh niên ưu tú của Đông Du.

Trong tình hình đó, chàng thanh niên Lương Ngọc Quyến vừa tròn 20 tuổi đã nhận được sự tin cậy đặc biệt của cụ Phan Bội Châu và sự khâm phục, cảm mến của các bạn đồng trang lứa. Lương Ngọc Quyến càng ý thức sâu sắc chủ trương cầu học toàn diện trong công cuộc Đông Du và đã đem hết ý chí, nghị lực của mình trong việc học hành, tiếp thu các kiến thức về chính trị, quân sự, khoa học kỹ thuật, văn hóa, lịch sử đặng sau này giúp ích cho đất nước.