Lưỡng quốc Trạng nguyên Nguyễn Trực - Bậc kỳ tài khoa bảng

Danh nhân Nguyễn Trực (1417 – 1473) sinh ra trong một gia đình Nho học thanh bạch tại Thanh Oai (Hà Nội). Mặc dù hoàn cảnh vất vả phải chăn trâu phụ giúp gia đình, ông vẫn miệt mài đọc sách ngay trên lưng trâu, nổi danh giỏi văn thơ từ nhỏ và xuất sắc đỗ Giải nguyên khi mới 17 tuổi.

Đến năm 1442, ở tuổi 25, ông đỗ Trạng nguyên trong kỳ thi Đình, vinh dự trở thành người đầu tiên được ban mũ áo vinh quy bái tổ và đứng đầu bia Tiến sĩ số 1 tại Văn Miếu – Quốc Tử Giám. Ông giữ nhiều chức vụ quan trọng nhưng luôn khiêm nhường, từng từ chối danh lợi khiến vua Lê Nhân Tông phải ba lần ra sắc dụ mới chịu nhận chức, thậm chí vua còn sai vẽ chân dung ông treo bên chỗ ngồi vì quý trọng.

Dấu ấn kiệt xuất nhất của ông là khi làm Chánh sứ sang nhà Minh. Với quyết tâm khẳng định trí tuệ Đại Việt, ông cùng phó sứ tham gia kỳ thi Đình tại Trung Hoa và tiếp tục đỗ Trạng nguyên, được vua nhà Minh thán phục phong là "Lưỡng quốc Trạng nguyên". Khi trở về nước, triều đình trân trọng ban tặng ông tám chữ vàng "Thành công danh Nam Bắc triều biên ngã".

Không chỉ tài ba trên chốn quan trường, ông còn hết lòng vì dân tộc. Mỗi lần cáo quan về quê chịu tang cha mẹ, ông lại mở trường dạy học đào tạo hàng ngàn nhân tài và bốc thuốc chữa bệnh cho dân nghèo. Đến thời vua Lê Thánh Tông, ông giữ chức Trung thư lệnh, Hàn lâm thừa chỉ kiêm Tế tửu Quốc Tử Giám, luôn được nhà vua tin cậy trao gửi thơ văn để bình phẩm.

Năm 1472, ông qua đời tại nhiệm sở trong sự tiếc thương vô hạn của triều đình. Nhà vua truy tặng ông hàm Thái bảo, cử đại thần hộ tống linh cữu về quê và sai dân lập đền thờ phụng. Cuộc đời khiêm nhường cùng tài năng kiệt xuất của Lưỡng quốc Trạng nguyên Nguyễn Trực mãi là dấu son rực rỡ trong lịch sử văn hiến Việt Nam.