“Lưỡng quốc tướng quân” Nguyễn Sơn – cuộc đời huyền thoại của vị tướng được cả Việt Nam và Trung Quốc ghi công

“Lưỡng quốc tướng quân” Nguyễn Sơn - Tuổi trẻ nổi loạn và bước ngoặt đến với cách mạng

Nguyễn Sơn (1908–1956), tên thật là Vũ Nguyên Bác, sinh ra tại làng Kiêu Kỵ, Gia Lâm, Hà Nội, trong một gia đình tư sản có điều kiện. Ngay từ nhỏ, ông đã được tiếp cận nền giáo dục phương Tây khi học tiếng Pháp tại trường dòng, rồi thi đỗ vào Trường Sư phạm Hà Nội khi mới 14 tuổi. Tuy nhiên, điều làm nên sự khác biệt của Nguyễn Sơn không nằm ở xuất thân hay học vấn, mà ở khí chất mạnh mẽ, tinh thần phản kháng và lòng yêu nước sớm bộc lộ.

Ngay từ thời niên thiếu, ông đã không chấp nhận sự áp bức của thực dân Pháp. Những cuộc xung đột giữa học sinh người Việt và con em người Pháp, mà ông thường là người tổ chức, phản ánh một cá tính bộc trực, ưa hành động và giàu tinh thần dân tộc. Gia đình sớm sắp đặt hôn nhân cho ông, nhưng cuộc sống gia đình không thể giữ chân một con người mang hoài bão lớn. Sau khi được giác ngộ bởi những người cách mạng do Nguyễn Ái Quốc cử về, Nguyễn Sơn đã rời gia đình, từ biệt vợ con, dấn thân vào con đường cách mạng đầy hiểm nguy.

Chân dung của Lưỡng quốc tướng quân trong quân phục của Quân giải phóng Nhân dân Trung Quốc. Ảnh: LSHĐ.

Năm 1925, bước ngoặt lớn đến khi ông sang Quảng Châu (Trung Quốc), gia nhập “gia đình họ Lý” do Nguyễn Ái Quốc tổ chức. Tại đây, ông được đặt tên là Lý Anh Tự và được đào tạo chính trị, cùng với những nhân vật sau này trở thành trụ cột của cách mạng Việt Nam như Phạm Văn Đồng, Trần Phú, Nguyễn Thị Minh Khai. Chính môi trường này đã hun đúc ở ông lý tưởng cộng sản và tinh thần quốc tế vô sản.

Từ Lý Anh Tự đến Hồng Thủy – hành trình trong cách mạng Trung Quốc

Sau khi hoàn thành khóa học chính trị, Nguyễn Sơn được gửi vào Trường Quân sự Hoàng Phố – cái nôi đào tạo nhiều tướng lĩnh nổi tiếng của Trung Quốc. Tại đây, ông nhanh chóng thể hiện năng lực vượt trội và sớm tham gia vào các hoạt động cách mạng.

Năm 1927, khi Tưởng Giới Thạch tiến hành chính biến đàn áp cộng sản, Nguyễn Sơn rời Quốc Dân Đảng, gia nhập Đảng Cộng sản Trung Quốc. Đây là quyết định mang tính bước ngoặt, thể hiện rõ lập trường chính trị kiên định của ông. Cũng trong năm này, ông tham gia Khởi nghĩa Quảng Châu, một sự kiện tuy thất bại nhưng đã đánh dấu sự trưởng thành của lớp chiến sĩ cộng sản đầu tiên.

Sau khi thoát khỏi sự truy lùng, ông sang Thái Lan hoạt động trong cộng đồng Việt kiều, rồi trở lại Trung Quốc, chính thức gia nhập Hồng quân Công Nông với bí danh Hồng Thủy. Từ đây, ông bước vào một giai đoạn hoạt động sôi nổi, vừa chiến đấu vừa xây dựng lực lượng.

Chỉ trong thời gian ngắn, Nguyễn Sơn đã đảm nhiệm nhiều chức vụ quan trọng như chính trị viên đại đội, chính ủy trung đoàn, chủ nhiệm chính trị sư đoàn. Ông là sĩ quan nước ngoài duy nhất giữ vị trí cao trong quân đội cách mạng Trung Quốc – một điều hiếm thấy trong lịch sử quân sự thế giới. Điều này không chỉ phản ánh năng lực cá nhân mà còn cho thấy sự tin tưởng đặc biệt của lãnh đạo Trung Quốc đối với ông.

Vạn lý Trường chinh – thử thách sinh tử và bản lĩnh thép

Một trong những dấu ấn lớn nhất trong cuộc đời Nguyễn Sơn là việc ông tham gia Vạn lý Trường chinh (1934–1935) – cuộc rút lui chiến lược nổi tiếng của Hồng quân Trung Quốc. Đây là hành trình dài hàng vạn km, đầy gian khổ, nơi hàng chục nghìn chiến sĩ đã ngã xuống.

Nguyễn Sơn là người Việt Nam duy nhất đi trọn cuộc hành trình này. Tuy nhiên, trớ trêu thay, chính trong giai đoạn này ông lại bị vu cáo là “gián điệp quốc tế”, bị khai trừ khỏi Đảng và suýt bị xử tử. Chỉ nhờ sự bảo vệ của những người như Chu Đức và Lưu Bá Thừa, ông mới thoát khỏi cái chết.

Ba lần bị khai trừ rồi lại được phục hồi đảng tịch trong giai đoạn 1933–1938 không làm ông chùn bước, mà ngược lại càng chứng minh bản lĩnh kiên cường và lòng trung thành của ông với lý tưởng cách mạng. Đây cũng là minh chứng cho một thực tế khắc nghiệt: cách mạng không chỉ có vinh quang, mà còn đầy những gian nan và thử thách sinh tử.

Nguyễn Sơn và người vợ Trung Quốc Trần Kiếm Qua. Ảnh tư liệu.

Sau Trường chinh, ông về Diên An, được học tập trực tiếp dưới sự giảng dạy của Mao Trạch Đông và Chu Ân Lai, tiếp tục phát triển cả về lý luận và thực tiễn.

Từ chiến sĩ quốc tế trở về Tổ quốc

Năm 1945, khi Cách mạng Tháng Tám thành công, Nguyễn Sơn quyết định trở về Việt Nam. Từ một chiến sĩ quốc tế với tên gọi Hồng Thủy, ông mang tên mới Nguyễn Sơn và bắt đầu một chương mới trong cuộc đời.

Trong bối cảnh đất nước vừa giành độc lập đã phải đối mặt với cuộc xâm lược của thực dân Pháp, Nguyễn Sơn nhanh chóng được giao nhiều trọng trách quan trọng: Chủ tịch Ủy ban Kháng chiến miền Nam Việt Nam, Tư lệnh kiêm Chính ủy các Liên khu, Tham mưu trưởng Bộ Quốc phòng…

Ông không chỉ là một chỉ huy quân sự, mà còn là người tổ chức, xây dựng lực lượng. Tại Liên khu 4, ông đề ra nhiều sáng kiến quan trọng trong huấn luyện, tiêu biểu là mô hình “Đại đội tập” – một hình thức rèn luyện quân sự gắn với thực tiễn chiến đấu, được Đại tướng Võ Nguyên Giáp đánh giá cao.

Nguyễn Sơn cũng đặc biệt chú trọng đào tạo cán bộ. Ông thành lập các trường quân sự, tổ chức các lớp huấn luyện, viết tài liệu giảng dạy như “Dân quân – một lực lượng chiến lược”. Những đóng góp này có ý nghĩa nền tảng trong việc xây dựng quân đội chính quy của Việt Nam.

Một vị tướng văn võ toàn tài

Điểm đặc biệt ở Nguyễn Sơn là ông không chỉ là một nhà quân sự mà còn là một nhà văn hóa. Ông có niềm đam mê sâu sắc với văn học, nghệ thuật, đặc biệt là Truyện Kiều. Giáo sư Đặng Thai Mai từng nhận xét: “Ông Sơn giảng Kiều còn hay hơn tôi” – một lời đánh giá cho thấy tầm hiểu biết và khả năng diễn đạt xuất sắc của ông.

Trong thời gian hoạt động tại Liên khu 4, ông đã biến nơi đây thành một trung tâm văn hóa, quy tụ nhiều văn nghệ sĩ nổi tiếng như Hữu Loan, Hoàng Trung Thông, Minh Huệ… Ông thành lập các đoàn văn công, mở lớp văn hóa kháng chiến, khuyến khích sáng tác nghệ thuật phục vụ cách mạng.

Ngay từ thời hoạt động ở Trung Quốc, ông đã sáng lập đoàn kịch đầu tiên của Hồng quân, trực tiếp tham gia dàn dựng và biểu diễn. Điều này cho thấy tư duy tiến bộ của ông: chiến tranh không chỉ là súng đạn, mà còn là cuộc chiến về tinh thần, văn hóa.

Hai lần phong tướng – một biểu tượng lịch sử hiếm có

Năm 1948, Nguyễn Sơn được phong quân hàm Thiếu tướng trong đợt phong tướng đầu tiên của Quân đội nhân dân Việt Nam. Giai thoại về việc ông từng không hài lòng với quân hàm này và định từ chối đã trở thành câu chuyện nổi tiếng. Chỉ khi nhận được lời nhắn của Chủ tịch Hồ Chí Minh với 12 chữ: “Đảm dục đại, Tâm dục tế, Trí dục viên, Hành dục phương”, ông mới thay đổi thái độ và chấp nhận.

Tướng Nguyễn Sơn và vợ Lê Hằng Huân cùng các con. Ảnh tư liệu.

Năm 1950, Nguyễn Sơn trở lại Trung Quốc công tác, làm Cục phó Cục Điều lệnh Tổng giám bộ huấn luyện Quân Giải phóng Nhân dân. Được xem là một trong 72 đại công thần Trung Quốc, ngay trong đợt phong quân hàm đầu vào ngày 27 tháng 9 năm 1955, ông được nhà nước Cộng hòa Nhân dân Trung Hoa phong quân hàm thiếu tướng. Ông cũng được chính phủ Trung Quốc tặng Huân chương Giải phóng hạng nhất.

Việc được phong tướng ở cả hai quốc gia không chỉ là sự ghi nhận cá nhân, mà còn là biểu tượng của tình đoàn kết quốc tế. Nguyễn Sơn trở thành “lưỡng quốc tướng quân” – một danh hiệu độc nhất vô nhị trong lịch sử.

Những năm cuối đời và sự tri ân của hai dân tộc

Năm 1956, khi mắc bệnh nặng, Nguyễn Sơn xin trở về Việt Nam. Ngày ông rời Bắc Kinh, nhiều nguyên soái và tướng lĩnh cấp cao Trung Quốc như Bành Đức Hoài, Diệp Kiếm Anh đã ra tiễn. Đây là một nghi thức hiếm hoi dành cho một người nước ngoài, cho thấy sự kính trọng đặc biệt.

Ông qua đời không lâu sau khi về Hà Nội, khi mới 48 tuổi. Nhà nước Việt Nam truy tặng ông Huân chương Hồ Chí Minh. Tên tuổi ông được khắc ghi trong lịch sử hai nước như một biểu tượng của tinh thần quốc tế vô sản.

Nguyễn Sơn là hiện thân của một thế hệ cách mạng đặc biệt – những con người không chỉ chiến đấu cho dân tộc mình mà còn cho lý tưởng chung của thời đại. Ông vừa là chiến sĩ, vừa là nhà giáo, nhà văn hóa, nhà tổ chức.

Đại tướng Võ Nguyên Giáp từng đánh giá ông là một chiến sĩ cộng sản kiên định, một vị tướng có tài năng đặc biệt. Trong khi đó, báo chí Trung Quốc coi ông là “chiến sĩ quốc tế kiệt xuất”.

Cuộc đời Nguyễn Sơn tuy ngắn ngủi nhưng đầy biến động và cống hiến. Ông không chỉ để lại dấu ấn trong các chiến dịch quân sự, mà còn trong việc xây dựng con người, văn hóa và tư tưởng cho cả hai nền cách mạng.

“Lưỡng quốc tướng quân” không chỉ là một danh hiệu, mà là biểu tượng của một con người vượt qua mọi biên giới quốc gia, để phụng sự cho lý tưởng lớn lao của thời đại.