Lương Văn Can – Người tiên phong khai dân trí, chấn hưng đất nước

Lương Văn Can (1854–1927) là nhà giáo, nhà yêu nước tiêu biểu đầu thế kỷ XX, quê ở làng Nhị Khê, huyện Thường Tín xưa, Hà Nội. Sinh ra trong một gia đình không khá giả, ông vẫn kiên trì học tập và đỗ Cử nhân năm 1874. Thay vì theo đuổi con đường quan trường, Lương Văn Can dành nhiều tâm huyết cho việc dạy học và nâng cao dân trí. Ông nhận thấy muốn đất nước thoát khỏi tình trạng lạc hậu, người dân cần được tiếp cận tri thức mới, hiểu rõ tình hình xã hội và nuôi dưỡng tinh thần tự cường. Năm 1907, ông cùng các sĩ phu yêu nước sáng lập Đông Kinh Nghĩa Thục tại Hà Nội, một trường học có vai trò quan trọng trong phong trào duy tân. Nhà trường khuyến khích học chữ Quốc ngữ, truyền bá kiến thức thực tế và cổ vũ tinh thần yêu nước. Những hoạt động ấy thể hiện tư tưởng tiến bộ của một nhà nho muốn đổi mới đất nước bằng giáo dục.

Khi Đông Kinh Nghĩa Thục bị chính quyền thực dân đàn áp, Lương Văn Can vẫn giữ vững tinh thần yêu nước. Năm 1913, ông bị bắt, sau đó bị đày sang Phnôm Pênh và đến năm 1921 mới được trở về nước. Trong thời gian xa quê, ông tiếp tục suy ngẫm về vận mệnh dân tộc, đồng thời nghiên cứu những vấn đề liên quan đến kinh tế và đạo đức kinh doanh. Ông cho rằng người Việt cần phát triển thương nghiệp, coi trọng chữ tín, kiến thức và trách nhiệm trong làm ăn. Sau khi trở về Nhị Khê, ông tiếp tục quan tâm đến việc giáo dục con em quê hương. Năm 1924, ông xây dựng trường học tại làng, tạo điều kiện cho trẻ em được tiếp cận tri thức. Lương Văn Can qua đời năm 1927, để lại di sản lớn về giáo dục và tư tưởng canh tân. Cuộc đời ông nhắc nhở thế hệ trẻ rằng lòng yêu nước có thể bắt đầu từ việc học tập, mở mang hiểu biết và kiên trì đóng góp cho cộng đồng.