Lương Văn Can – Nhà giáo dục, nhà cải cách tiêu biểu đầu thế kỷ XX

Cụ Lương Văn Can (1854–1927), tự Ôn Như, hiệu Sơn Lão, quê tại làng Nhị Khê, huyện Thường Tín, tỉnh Hà Đông (nay thuộc thành phố Hà Nội). Sinh ra trong một gia đình có truyền thống hiếu học, Cụ nổi tiếng thông minh, đỗ Cử nhân năm 21 tuổi. Tuy có đủ điều kiện để bước vào con đường làm quan, nhưng trước thực trạng đất nước bị thực dân Pháp đô hộ và triều đình phong kiến suy yếu, Cụ quyết định không ra làm quan mà dành trọn tâm huyết cho sự nghiệp giáo dục và canh tân đất nước.

Năm 1907, hưởng ứng phong trào Duy Tân, Cụ cùng nhiều sĩ phu yêu nước sáng lập Trường Đông Kinh Nghĩa Thục tại Hà Nội và được tín nhiệm giữ chức Thục trưởng. Đây là mô hình trường học tiến bộ đầu tiên ở Việt Nam theo xu hướng cải cách hiện đại, giảng dạy miễn phí, sử dụng chữ Quốc ngữ, chữ Hán và tiếng Pháp, đồng thời truyền bá kiến thức khoa học, lịch sử, địa lý, tư tưởng dân chủ và tinh thần yêu nước. Nhà trường còn tổ chức các buổi diễn thuyết, xuất bản sách báo, vận động chấn hưng thực nghiệp, khuyến khích sử dụng hàng nội hóa và nâng cao ý thức tự cường dân tộc.

Không chỉ là người tổ chức, Cụ Lương Văn Can còn trực tiếp đứng lớp và biên soạn nhiều tài liệu giảng dạy như Nam quốc địa dư, Bố y thư, góp phần đổi mới tư duy giáo dục và khơi dậy tinh thần học tập trong Nhân dân. Chỉ sau một thời gian ngắn, Đông Kinh Nghĩa Thục đã thu hút hàng nghìn học sinh và trở thành trung tâm lan tỏa tư tưởng đổi mới trên cả nước. Lo ngại ảnh hưởng ngày càng lớn của phong trào, thực dân Pháp đã ra lệnh đóng cửa trường và đàn áp những người tham gia.

Năm 1914, sau một vụ nổ tại Hà Nội, thực dân Pháp lấy cớ bắt giữ nhiều chí sĩ yêu nước, trong đó có Cụ Lương Văn Can, và kết án lưu đày sang Nam Vang (Campuchia). Sau hơn bảy năm bị quản thúc, Cụ trở về Hà Nội, tiếp tục mở trường dạy học và dành phần lớn thời gian nghiên cứu, biên soạn nhiều tác phẩm có giá trị như Thương học phương châm, Quốc sử phạm lịch sử, Gia huấn, Âu học tùng đàm... Đặc biệt, tác phẩm Thương học phương châm đã đặt nền móng cho tư tưởng phát triển kinh tế, đạo đức kinh doanh và tinh thần tự cường của người Việt trong thời kỳ cận đại.

Trước khi qua đời năm 1927, Cụ để lại lời nhắn nhủ con cháu và đồng bào với mong muốn gìn giữ tinh hoa dân tộc, không quên nỗi nhục mất nước và tiếp tục con đường cứu nước. Cuộc đời và sự nghiệp của Lương Văn Can là biểu tượng của tinh thần khai sáng, lòng yêu nước và khát vọng đổi mới dân tộc bằng con đường giáo dục. Những đóng góp to lớn của Cụ đối với phong trào Đông Kinh Nghĩa Thục và sự nghiệp chấn hưng văn hóa, giáo dục Việt Nam đã để lại dấu ấn sâu đậm trong lịch sử, trở thành nguồn cảm hứng cho các thế hệ hôm nay tiếp tục học tập, sáng tạo và xây dựng đất nước.