Lưu giữ những ký ức chiến tranh

Chúng tôi gặp người cựu binh năm xưa tại nhà riêng của ông, số 9 ngõ 144/2 đường An Dương Vương, Hà Nội, cũng là nơi đặt Bảo tàng Ký ức chiến tranh Hà Nội, khi ông vừa kết thúc đợt điều trị sau đột quỵ tại Bệnh viện 354. Gương mặt vẫn phảng phất nét mệt mỏi, song khi được hỏi về những năm tháng chiến đấu hào hùng, giọng nói của người lính Bộ đội Cụ Hồ vẫn ánh lên nét rạng ngời khó tả. Năm 1967, khi vừa tròn 18 tuổi, dù thuộc diện miễn nhập ngũ vì có anh trai là liệt sĩ, người thanh niên Nguyễn Mạnh Hiệp vẫn tình nguyện tham gia quân ngũ theo tiếng gọi của Tổ quốc. Anh được biên chế vào Tiểu đoàn 420, Sư đoàn 320B. Trải qua ba tháng huấn luyện tân binh tại vùng giáp ranh giữa tỉnh Ninh Bình và Hòa Bình, anh nhận lệnh đi B với nhiệm vụ trinh sát bảo vệ cho Quân khu Trị Thiên.

“Ròng rã suốt ba tháng hành quân bằng đường bộ, vượt qua hàng trăm cây số mới đặt chân đến rừng A Lưới (Thừa Thiên-Huế), chúng tôi đi giữa những làn bom rơi, đạn nổ, đối mặt với cái đói và các trận sốt rét kéo dài, ấy vậy mà ai nấy vẫn tràn đầy khí thế xung trận…”. Người lính già kể cho chúng tôi nghe về những tháng ngày gian khổ mà anh dũng, về chiến tích lẫy lừng khi ông cùng đồng đội đập tan cuộc càn quét của 13 tiểu đoàn địch tại đồi Abia năm 1968. Lửa chiến đấu còn đang sôi sục thì bất ngờ năm 1969, ông bị thương nặng buộc phải chuyển về điều trị tại Đoàn 580 (Quảng Bình). Nhưng cũng chính khoảng thời gian nằm trên giường bệnh đã cho ông những cảm nhận sâu sắc nhất về nghĩa tình đồng đội. Giờ đây, ông vẫn không quên niềm xúc động vô bờ khi được Thiếu tướng Trần Minh Đức cùng anh em chiến sĩ trực tiếp đến thăm, tặng ông một chiếc chăn và một chiếc võng. Món quà đơn giản vậy thôi nhưng đã đủ sức sưởi ấm trái tim của người thương binh nặng hạng 4/4, đồng thời trở thành động lực thôi thúc ông trong những năm tháng sau này quyết tâm kiếm tìm những kỷ vật của chiến trường để dựng lên bảo tàng của ký ức. “Tôi là một trong những người may mắn còn được sống và trở về sau chiến tranh. Biết bao đồng đội tôi đã ngã xuống nơi chiến trường khốc liệt. Tôi muốn được làm gì đó để nhớ về họ, giữ họ ở bên tôi, và cũng để thế hệ trẻ ngày nay biết đến và trân trọng những giá trị thuộc về lịch sử”.

Người thương binh già đưa chúng tôi đi tham quan một vòng Bảo tàng Ký ức chiến tranh, nơi gửi gắm, lưu giữ tâm huyết cả đời của ông. Bảo tàng là ngôi nhà khang trang được xây hai tầng, mỗi tầng chừng 40 m2, nằm trong khuôn viên nhà riêng của ông. Không gian trước cửa bảo tàng là nơi ông Hiệp trưng bày các loại vỏ bom, đạn pháo, các loại vỏ đạn tên lửa vác vai… Kế đó là những tủ kính lưu lại gần như đầy đủ những vật dụng thời chiến như: ba-lô, mũ cối, cốc uống nước… của bộ đội ta hay áo giáp, súng đạn, máy tra tấn điện… của quân thù. Riêng cách trưng bày đó đã đủ giúp người xem thêm ngưỡng mộ những người lính Cụ Hồ, những người đã làm nên chiến thắng thần thánh khi đánh bại đội quân xâm lược hùng hậu, được trang bị vũ khí tối tân bằng những vật dụng chiến đấu đơn giản, thô sơ… Bước vào phía trong, ở vị trí trang trọng nhất là bàn thờ Chủ tịch Hồ Chí Minh, Đại tướng Võ Nguyên Giáp, Đại tướng Nguyễn Chí Thanh, những người đã làm nên chiến thắng vĩ đại của dân tộc. Ở giữa bảo tàng đặt chiếc bàn làm việc của cán bộ chiến sĩ nơi chiến trường xưa với máy bộ đàm, văn kiện chiến đấu… Trên tường là hàng trăm bức tranh, ảnh lưu lại dấu ấn về những trận đánh lịch sử trong hai cuộc kháng chiến. Nổi bật là bộ ảnh mười cô gái thanh niên xung phong tại Ngã ba Đồng Lộc, ảnh hành quân trên đường 1A qua ngã ba La Sơn tiến vào đánh chiếm Huế, hay bức ảnh lá cờ đỏ sao vàng tung bay trên đỉnh Phu Văn Lâu đánh dấu sự kiện tỉnh Thừa Thiên - Huế hoàn toàn giải phóng…

Hơn 1.000 hiện vật trưng bày tại bảo tàng là những câu chuyện, những dấu ấn về cuộc kháng chiến thần kỳ của dân tộc. Trong đó, có những thứ ông Hiệp được đồng đội tặng, có những thứ ông phải nhờ bạn bè ở bên Pháp chụp lại, còn thì phần lớn là những kỷ vật ông phải đánh đổi bằng thời gian, công sức và tiền bạc để sưu tầm. Ông chủ động tìm đến những nơi bán phế liệu. Hễ biết ở đâu có kỷ vật chiến tranh, ông lại xách ba-lô lên đường, đến tận nơi để mua. Vết thương do trúng đạn ở đầu và mạng sườn năm xưa thi thoảng khiến ông đau nhói những lúc trái gió trở trời, nhưng không thể làm ông dừng bước. Hơn hai mươi năm, người cựu chiến binh bôn ba khắp các chiến trường Quảng Trị, Khe Sanh, ngược lên Tây Nguyên, vào nam rồi lại ra bắc, chỉ để hoàn thành kỳ được tâm nguyện bấy lâu luôn ấp ủ của mình. Thời kỳ kinh tế còn khó khăn, vừa đi làm ở cơ quan, ông vừa phải trồng thêm cây cảnh ở nhà để có thêm kinh phí sưu tầm kỷ vật chiến trường.

Thời gian đầu, thấy ông tha về những thứ gỉ sét, cũ kỹ như sắt vụn bày chật nhà, lại tốn kém, vợ ông cũng không thoải mái, nhưng sau hiểu được tâm ý của chồng, bà lại chính là người hết lòng ủng hộ. Bà giúp ông nghe ngóng thông tin về những kỷ vật chiến tranh, hỗ trợ ông kinh phí trang trải cho những chuyến đi. Ông tâm sự, cũng nhờ vợ và con cái hết lòng ủng hộ cho nên đến năm 2009, sau hàng chục năm đi tìm hiện vật, ngôi nhà hai tầng dùng để trưng bày được xây dựng trên diện tích sân của gia đình và năm 2011 chính thức mang diện mạo của bảo tàng. Trong những lần tìm kiếm kỷ vật chiến tranh, ông nhớ nhất là lần nghe tin ở huyện Hướng Hóa (Quảng Trị) có vỏ quả bom lớn nặng tới hàng trăm kg. Sợ chậm thì lỡ việc, ông đã bất chấp thời tiết mưa bão bắt xe vào Quảng Trị. Trong người chẳng có mấy tiền, cho nên ông đã phải mượn thêm bạn bè mua vỏ quả bom với giá 5 triệu đồng. Sau đó, lại phải thuê xe tải chở ra Hà Nội với giá 12 triệu đồng, về đến nhà trong túi ông chỉ còn vài đồng lẻ, phải chịu mưa, chịu lạnh, chịu đói, nhưng đổi lại ông thấy trong tâm sung sướng và mãn nguyện… “Không dưới 10 lần tôi vào Quảng Trị mang những vỏ bom ra Hà Nội, chẳng mấy khi mưa thuận gió hòa. Đường Trường Sơn gập ghềnh đèo dốc, gặp mùa mưa dễ ngập lụt sa lầy, không ít lần tôi nghĩ mình không về nhà nổi, ấy vậy mà vẫn thoát, có lẽ nhờ trời thương, nhờ đồng đội phù hộ”…

Mới đây, Sở Văn hóa, Thể thao và Du lịch Hà Nội quyết định thành lập Bảo tàng Ký ức chiến tranh Hà Nội. Đây là sự ghi nhận công lao, tâm nguyện của cựu chiến binh Nguyễn Mạnh Hiệp, cũng là cơ hội để bảo tàng đến được với đông đảo người dân trong nước và bè bạn quốc tế. Tuổi đã cao nhưng ông Hiệp vẫn tiếp tục đam mê làm phong phú hơn bộ sưu tập hiện vật chiến tranh ở bảo tàng. Và ông tin, đam mê ấy sẽ còn tiếp tục được con cháu ông, thế hệ trẻ tương lai gìn giữ, bởi từng kỷ vật nơi đây không chỉ gói trọn tình cảm của một người cựu chiến binh luôn nhớ về đồng đội, mà trên hết còn lưu giữ những giá trị xác thực về lịch sử.