Lý Nam Đế

Lý Nam Đế (503–548), húy Lý Bí hay Lý Bôn, là hoàng đế đầu tiên của nhà Tiền Lý và nước Vạn Xuân, được kể vào số mười bốn anh hùng tiêu biểu. Tên Hán đọc Bí hoặc Bôn; chữ Bôn nghĩa dũng cảm nên nhiều người cho cách đọc này hợp lý hơn. Nhiều đường phố, trường học mang tên ông.

Tổ tiên từ Sơn Tây cuối Tây Hán tránh loạn Vương Mãng sang Giao Châu; sử Trung Quốc gọi ông thổ nhân Giao Châu. Số đời sang Nam còn khác nhau: bảy, mười một hay mười bảy đời. Quê quán chưa thống nhất giữa Thái Bình, Sơn Tây cũ và kết luận hội thảo 2012 ở thôn Cổ Pháp, Phổ Yên, Thái Nguyên. Ông sinh 17 tháng 10 năm 503, làm Giám quân Đức châu dưới Tiêu Tư rồi bỏ quan chiêu binh.

Cuối 541 ông khởi binh. Triệu Túc và con Triệu Quang Phục ở Chu Diên, Tinh Thiều và lão tướng Phạm Tu theo về. Tiêu Tư đút lót chạy Quảng Châu; quân Lý chiếm Long Biên, phá quân Lương phía nam, làm chủ Giao Châu. Cuối 542 ông đánh Tôn Quýnh, Lư Tử Hùng ở Hợp Phố, quân Lương chết sáu bảy phần mười. Tháng 5 năm 543 Phạm Tu phá Lâm Ấp ở Cửu Đức; có ý kiến người đi đánh là Lý Phục Man, hoặc Phạm Tu chính là Lý Phục Man.

Tháng giêng 544 ông xưng Nam Việt Đế, niên hiệu Thiên Đức, quốc hiệu Vạn Xuân, đóng đô cửa sông Tô Lịch, dựng điện Vạn Thọ; một số nguồn nói đô Long Biên. Năm 545 Trần Bá Tiên sang đánh, ông thua, Tinh Thiều và Phạm Tu tử trận, chạy Gia Ninh rồi đất Lạo. Tháng 8 năm 546 thủy quân hồ Điển Triệt bị úp khi nước sông dâng bảy thước. Ông lui động Khuất Lão (Tam Nông, Phú Thọ), ủy quyền Triệu Quang Phục. Ngày 13 tháng 4 năm 548 ông mất vì lam chướng, thọ 46, ở ngôi năm năm; có thuyết bị mù, có thuyết người Lạo giết. Cương mục khen ông nhân thời cơ tự chủ, mở đường cho Đinh, Lý.