Lý Thái Tổ – Người khai mở kinh đô Thăng Long và đặt nền móng triều Lý hưng thịnh

Hành trình nghìn năm của Thăng Long – Hà Nội bắt nguồn từ quyết định dời đô đầy sáng suốt của vua Lý Thái Tổ, tức Lý Công Uẩn. Chủ trương chuyển kinh đô không chỉ đáp ứng đòi hỏi phát triển của đất nước trong hoàn cảnh lúc bấy giờ mà còn thể hiện tư duy chiến lược của nhà vua. Qua bao thế kỷ, ý nghĩa của quyết định ấy vẫn còn nguyên giá trị, khiến Lý Thái Tổ được ghi nhận là một trong những vị quân vương xuất sắc của lịch sử Việt Nam.

Lý Công Uẩn sinh năm 974 tại làng Cổ Pháp, nay thuộc Đình Bảng, Từ Sơn, Bắc Ninh. Đây cũng là vùng đất có đền Lý Bát Đế – nơi thờ tám vị vua triều Lý vẫn còn tồn tại đến ngày nay. Theo truyền thuyết, ông sớm mất cha mẹ và được thiền sư Lý Khánh Văn nhận về nuôi dưỡng.

Cuộc đời của Lý Công Uẩn gắn với nhiều câu chuyện huyền thoại được lưu truyền trong dân gian. Một truyền thuyết kể rằng cha ông từng làm thuê tại chùa Tiêu Sơn và đem lòng yêu một tiểu nữ. Khi người phụ nữ mang thai, cả hai bị buộc rời khỏi chùa, phải phiêu bạt tìm nơi sinh sống. Trong lúc ấy, người cha không may qua đời bên giếng nước giữa rừng. Người mẹ sau đó được chùa Ứng Tâm dang tay cưu mang.

Bấy giờ, trụ trì chùa Ứng Tâm là thiền sư Lý Khánh Văn vừa mộng thấy điềm báo rằng sẽ có bậc đế vương xuất hiện. Sáng hôm sau, ông cho quét dọn chùa chiền sạch sẽ rồi chờ đợi. Đến chiều, người phụ nữ mang thai tìm đến xin trú nhờ. Ít tháng sau, trong đêm mưa gió, bà sinh hạ một bé trai khôi ngô, trên tay có bốn chữ son “Sơn hà xã tắc”, rồi qua đời. Xót thương đứa trẻ mồ côi, thiền sư Khánh Văn nhận nuôi và đặt tên là Lý Công Uẩn. Khi lớn lên, cậu được gửi sang chùa Lục Tổ để thiền sư Vạn Hạnh trực tiếp dạy bảo.

Một câu chuyện khác lại cho rằng mẹ của ông là bà Phạm Thị Ngà ở làng Dương Lôi, Bắc Ninh. Sau giấc mộng gặp thần nhân, bà mang thai rồi sinh ra Lý Công Uẩn. Khi con lên ba tuổi, bà đưa vào chùa gửi cho sư Khánh Văn nuôi nấng. Những chi tiết sau đó về cơ bản tương tự truyền thuyết trên.

Ngay từ nhỏ, Lý Công Uẩn đã nổi tiếng thông minh và sáng dạ. Thiền sư Vạn Hạnh từng nhận định ông là người khác thường, sau này nhất định sẽ gánh vác việc lớn và trở thành người đứng đầu thiên hạ.

Về sau, khi được vua Lê Đại Hành kính trọng và thường hỏi ý kiến trong việc triều chính, thiền sư Vạn Hạnh đã tiến cử Lý Công Uẩn ra giúp triều đình. Trong thời Tiền Lê, ông nhanh chóng chứng tỏ tài năng, bản lĩnh và được giao giữ chức Tả thân vệ điện tiền chỉ huy sứ.

Sau khi vua Lê Đại Hành qua đời, hoàng tử Lê Long Việt lên ngôi, tức Lê Trung Tông. Tuy nhiên, chỉ ba ngày sau, ông bị em ruột là Lê Long Đĩnh sát hại để đoạt vị. Giữa lúc quần thần đều lo sợ, chỉ có Lý Công Uẩn đứng ra ôm xác vua mà khóc. Cảm phục lòng trung nghĩa ấy, Lê Long Đĩnh vẫn để ông tiếp tục giữ chức vụ cũ.

Triều đại của Lê Long Đĩnh ngày càng suy yếu, đất nước lâm vào cảnh rối ren. Khi ông mất lúc tuổi còn trẻ, người kế vị lại quá nhỏ, triều đình rơi vào khủng hoảng. Các đại thần đồng lòng suy tôn Lý Công Uẩn lên ngôi để ổn định xã tắc. Ban đầu ông nhiều lần từ chối, nhưng vì lợi ích chung, Thái hậu Dương Vân Nga đã tự tay khoác hoàng bào cho ông. Năm 1009, Lý Công Uẩn chính thức đăng cơ, khai sáng triều Lý.

Sau khi lên ngôi, nhà vua nhận thấy Hoa Lư tuy hiểm yếu nhưng chật hẹp, không thích hợp làm kinh đô lâu dài của quốc gia. Vì vậy, ông quyết định tìm vùng đất mới. Sau khi xem xét nhiều nơi, ông chọn Đại La vì đây là vị trí trung tâm, đất rộng bằng phẳng, cao ráo, giao thông thuận lợi và có thế đất đẹp. Từ đó, ông ban Chiếu dời đô nổi tiếng, được quần thần đồng lòng ủng hộ.

Mùa thu năm 1010, đoàn thuyền dời đô của nhà vua tiến vào thành Đại La. Theo truyền thuyết, khi vừa cập bến, nhà vua nhìn thấy rồng vàng bay lên trời. Từ điềm lành ấy, Đại La được đổi tên thành Thăng Long.

Sau khi xác lập kinh đô mới tại Thăng Long, Lý Thái Tổ tiến hành nhiều cải cách quan trọng. Hoa Lư được đổi thành phủ Tràng An, quê hương Cổ Pháp đổi thành phủ Thiên Đức, cả nước chia thành 24 lộ, riêng Hoan Châu và Ái Châu gọi là trại.

Dưới triều đại của Lý Thái Tổ, đất nước bước vào thời kỳ ổn định và phát triển. Nhân dân yên tâm sản xuất, đời sống ngày càng đủ đầy. Đây chính là nền tảng quan trọng cho sự hưng thịnh bền vững của triều Lý.

Lý Thái Tổ trị vì trong 19 năm. Đến năm 1028, ông băng hà, hưởng thọ 55 tuổi. Trong thời gian tại vị, ông lấy niên hiệu Thuận Thiên. Sau khi mất, ông được đặt thụy hiệu là Thần Vũ Hoàng đế và an táng tại Thọ Lăng.

Triều Lý truyền ngôi qua tám đời vua (không kể Lý Chiêu Hoàng sau này nhường ngôi cho nhà Trần). Vì vậy, dân gian tin rằng hình ảnh bông hoa tám cánh xuất hiện nơi mộ thân phụ của Lý Công Uẩn năm xưa chính là điềm báo trước về tám đời đế vương của triều đại này. Đến nay, tại đền Lý Bát Đế ở Đình Bảng vẫn còn thờ phụng tám vị vua ấy.