Lý Thường Kiệt: Bản Hùng Ca "Tiên Phát Chế Nhân" Và Tuyên Ngôn Độc Lập Đầu Tiên

Trong lịch sử dựng nước và giữ nước của dân tộc Việt Nam, Thái úy Lý Thường Kiệt là một trong những danh tướng kiệt xuất nhất thời Lý. Cuộc đời ông là tấm gương sáng về tài năng quân sự, bản lĩnh chính trị và tinh thần yêu nước quật cường, góp phần bảo vệ vững chắc nền độc lập của Đại Việt trước dã tâm xâm lược của nhà Tống.

Lý Thường Kiệt sinh năm 1019, tên thật là Ngô Tuấn, tự là Thường Kiệt, người phường Thái Hòa, thành Thăng Long (nay thuộc Hà Nội). Ông vốn mang họ Ngô, sau này do lập nhiều đại công nên được vua Lý ban quốc tính (cho mang họ Lý).

Từ nhỏ, ông đã tỏ ra là người thông minh, chí khí vượt trội, đam mê đọc sách võ kinh, luyện tập võ nghệ và nghiên cứu binh pháp. Khi trưởng thành, ông bước vào chốn quan trường, trải qua 3 đời vua Lý (Lý Thái Tông, Lý Thánh Tông, Lý Nhân Tông) và luôn thể hiện năng lực quản lý hành chính tài ba cùng nhãn quan quân sự sắc bén.

Năm 1072, Vua Lý Thánh Tông qua đời, vua Lý Nhân Tông còn nhỏ tuổi lên nối ngôi. Nhà Tống bên Trung Quốc thấy Đại Việt gặp cảnh "vua trẻ nước yếu" liền xúc tiến kế hoạch xâm lược: huy động lực lượng, tập kết lương thảo tại các căn cứ Ung Châu, Khâm Châu, Liêm Châu sát biên giới.

Trước nguy cơ bùng nổ chiến tranh, Thái úy Lý Thường Kiệt đã đưa ra một quyết định táo bạo, đi trước thời đại với tư tưởng: "Sit yên đợi địch sao bằng tiến quân trước để bẻ gãy mũi nhọn của nó".

Cuối năm 1075, ông chỉ đạo hơn 10 vạn quân Đại Việt chia làm hai ngả thủy - bộ chủ động vượt biên giới đánh thẳng vào các căn cứ hậu cần của Tống. Trận hạ thành Ung Châu sau 42 ngày đêm vây hãm đã triệt phá hoàn toàn cơ sở vật chất, lương thảo và tuyến xuất phát của địch. Ngay sau khi đạt mục đích chiến lược, ông nhanh chóng rút quân về nước để chủ động chuẩn bị thế trận phòng thủ, khiến quân Tống hoảng loạn và mất hoàn toàn thế chủ động.

Năm 1077, đại quân Tống do Quách Quỳ chỉ huy tràn sang Đại Việt. Lý Thường Kiệt đã chủ động chọn sông Như Nguyệt (sông Cầu ngày nay) làm tuyến phòng thủ chiến lược. Ông cho đắp lũy đất, cắm cọc dày đặc ven sông, tạo thành một hệ thống chiến đũa kiên cố dài hàng chục kilômét.

Địch nhiều lần vượt sông nhưng đều bị quân ta đánh lui, rơi vào cảnh tiến lui lưỡng nan, lực lượng hao tổn, lương thảo cạn kiệt. Đúng thời điểm then chốt, nhằm khích lệ tinh thần quân sĩ và làm tan rã chí khí đối phương, Lý Thường Kiệt đã cho người vào đền thờ hai vị thần Trương Hồng, Trương Hát bên sông Như Nguyệt đọc vang bài thơ Nam quốc sơn hà:

"Nam quốc sơn hà Nam đế cư,

Tuyệt nhiên định phận tại thiên thư.

Như hà nghịch lỗ lai xâm phạm,

Nhữ đẳng hành khán thủ bại hư."

Bài thơ vang lên như một lời khẳng định chủ quyền dân tộc, được coi là Bản Tuyên ngôn Độc lập đầu tiên của Việt Nam. Thừa thắng, Lý Thường Kiệt mở cuộc tổng phản công, đánh tan quân Tống.

Tuy nhiên, với nhãn quan chính trị sâu sắc, ông không tiêu diệt toàn bộ lực lượng còn lại mà chủ động mở đường giảng hòa để "giữ thể diện cho nước lớn", chấm dứt chiến tranh bền vững và bảo vệ bờ cõi lâu dài.