Lý Thường Kiệt - Tiếng thét Nam Quốc Sơn Hà

1. Thân thế

• Tên thật là Ngô Tuấn, tự là Thường Kiệt, sau được ban quốc tính nên gọi là Lý Thường Kiệt.

• Sinh ra trong một gia đình quan lại, cha là Ngô An Ngữ, làm quan tới chức Sùng ban Phó sứ.

• Ông làm quan trải qua 3 triều vua nhà Lý: Lý Thái Tông, Lý Thánh Tông, Lý Nhân Tông. Đỉnh cao là chức Thái úy - Tổng tư lệnh quân đội, tước Khai Quốc Công.

2. Một nhà chính trị, ngoại giao lỗi lạc

Ông không chỉ là võ tướng mà còn là một nhà chính trị rất khôn khéo. Ông đã giúp vua Lý ổn định triều chính, thu phục các tù trưởng miền núi phía Bắc, gả công chúa cho vua Chiêm Thành để giữ yên biên giới phía Nam, tạo thế vững chắc để đối phó với nhà Tống ở phía Bắc.

3. Hai chiến công để đời - Nghệ thuật quân sự đỉnh cao

a. Chủ động tấn công để tự vệ (1075)

Đây là tư tưởng quân sự vượt thời đại. Khi thám báo cho biết nhà Tống đang chuẩn bị 30 vạn quân để xâm lược Đại Việt, thay vì ngồi chờ giặc đến, ông đã tâu với vua:

"Ngồi im đợi giặc không bằng đem quân ra trước để chặn mũi nhọn của giặc" - gọi là "Tiên phát chế nhân".

Ông và Tôn Đản đã chỉ huy 10 vạn quân thủy bộ bất ngờ đánh sang đất Tống, phá tan 2 châu Khâm, Liêm và thành Ung Châu, tiêu diệt 8 vạn quân Tống, làm cho nhà Tống phải mất 10 năm mới khôi phục lại được, buộc phải hoãn kế hoạch xâm lược.

b. Trận Như Nguyệt - Bản Tuyên ngôn độc lập đầu tiên (1077)

Đầu năm 1077, 30 vạn quân Tống do Quách Quỳ, Triệu Tiết chỉ huy tràn sang. Lý Thường Kiệt đã:

• Cho xây dựng phòng tuyến kiên cố dài hàng chục km dọc bờ Nam sông Như Nguyệt (sông Cầu, Bắc Ninh ngày nay) với lũy tre, hào sâu, cọc nhọn.

• Cầm chân giặc hơn 2 tháng, khiến chúng mệt mỏi, đói khát.

• Bất ngờ cho quân vượt sông đánh úp vào ban đêm, đánh tan quân Tống.

Trong trận này, tương truyền ông đã cho người vào đền thờ Trương Hát bên sông, giả làm thần đọc vang bài thơ Nam quốc sơn hà, để khích lệ tinh thần quân sĩ:

Nam quốc sơn hà Nam đế cư

Tiệt nhiên định phận tại thiên thư

Như hà nghịch lỗ lai xâm phạm

Nhữ đẳng hành khan thủ bại hư.

Bài thơ được coi là bản Tuyên ngôn độc lập đầu tiên của Việt Nam, khẳng định chủ quyền thiêng liêng của dân tộc.

Sau chiến thắng, ông lại chủ động giảng hòa, không truy kích đến cùng, thể hiện tầm nhìn ngoại giao nhân đạo để giữ mối quan hệ lâu dài.

4. Di sản

Lý Thường Kiệt là tấm gương sáng về lòng trung quân ái quốc, tài năng "văn võ song toàn". Tên ông được đặt cho nhiều đường phố, trường học và là tên của nhiều chiến hạm hiện đại của Hải quân Việt Nam, để tưởng nhớ một vị tướng đã đặt nền móng cho tư tưởng "giữ nước từ khi nước chưa nguy".