LÝ THƯỜNG KIỆT – TƯ DUY “TIÊN PHÁT CHẾ NHÂN”

Trong lịch sử quân sự Việt Nam, Lý Thường Kiệt thường được nhắc đến với tư tưởng “tiên phát chế nhân”, tức chủ động ra tay trước để khống chế thế chuẩn bị của đối phương. Điều quan trọng là cần hiểu tư tưởng này trong hoàn cảnh cụ thể của thế kỷ XI. Khi nhà Tống tăng cường chuẩn bị quân sự ở khu vực phía nam, nguy cơ đối với Đại Việt ngày càng rõ ràng. Nếu chờ quân Tống tập trung đầy đủ lực lượng, chuẩn bị hậu cần và tiến xuống, Đại Việt sẽ phải đối mặt với một cuộc chiến khó khăn hơn. Trước tình hình ấy, Lý Thường Kiệt đề xuất đưa quân tiến công các căn cứ quan trọng của nhà Tống. Cuối năm 1075, quân Đại Việt tiến vào Khâm Châu, Liêm Châu và sau đó bao vây Ung Châu. Sau khi hoàn thành mục tiêu phá hủy các cơ sở quân sự và hậu cần, quân Đại Việt rút về nước. Đây là điểm rất quan trọng: “tiên phát chế nhân” trong trường hợp này không đồng nghĩa với việc mở rộng chiến tranh vô hạn. Mục tiêu là phá thế chuẩn bị của đối phương rồi nhanh chóng trở về tổ chức phòng thủ. Chính việc kết hợp giữa tiến công và phòng thủ đã làm nên nét đặc biệt trong kế hoạch của Lý Thường Kiệt. Ông chủ động chọn thời điểm tiến công khi đối phương chưa hoàn tất chuẩn bị, sau đó tận dụng thời gian có được để xây dựng phòng tuyến. Khi quân Tống tiến xuống, quân Đại Việt đã có sự chuẩn bị tốt hơn. Đây là cách tạo thế rất thông minh. Thay vì để đối phương lựa chọn thời gian và địa điểm chiến đấu, Lý Thường Kiệt tìm cách làm thay đổi điều kiện chiến tranh theo hướng có lợi cho Đại Việt. Sau đó, tại sông Như Nguyệt, ông lại sử dụng địa hình tự nhiên để xây dựng phòng tuyến. Như vậy, tư tưởng quân sự của ông không chỉ nằm trong một quyết định mà là một chuỗi hành động liên kết với nhau. Tiến công trước, phá hậu cần, rút quân, xây dựng phòng tuyến, ngăn đối phương vượt sông, duy trì sức chiến đấu và cuối cùng chủ động giảng hòa. Toàn bộ quá trình cho thấy khả năng tư duy chiến lược. Đối với thế hệ trẻ hôm nay, “tiên phát chế nhân” không nên được hiểu đơn giản là phải luôn làm trước người khác. Điều quan trọng hơn là biết chủ động chuẩn bị. Trong học tập, nếu biết đọc trước bài, luyện tập trước kỳ thi và chuẩn bị phương án khi gặp câu hỏi khó, chúng ta sẽ tự tạo cho mình lợi thế. Trong công việc, nếu dự đoán được những khó khăn và chuẩn bị phương án dự phòng, chúng ta sẽ ít bị động hơn. Bài học lớn từ Lý Thường Kiệt là chủ động phải đi cùng với tính toán. Hành động trước nhưng không có mục tiêu rõ ràng có thể trở thành mạo hiểm. Còn chủ động dựa trên phân tích tình hình, xác định mục tiêu và chuẩn bị bước tiếp theo lại là một năng lực quan trọng. Lý Thường Kiệt đã thể hiện năng lực đó trong cuộc đối đầu với nhà Tống. Chính vì vậy, tư tưởng “tiên phát chế nhân” vẫn được nhắc đến như một biểu hiện tiêu biểu của nghệ thuật quân sự Việt Nam thời trung đại. Nó cho thấy Đại Việt dù là một quốc gia nhỏ hơn vẫn có khả năng sử dụng trí tuệ, địa hình, sự chủ động và tinh thần đoàn kết để bảo vệ đất nước.