Lý Thường Kiệt và bản "Tuyên ngôn Độc lập" bên phòng tuyến Như Nguyệt

Lý Thường Kiệt (1019 - 1105), tên thật là Ngô Tuấn, tự Hòa Đạo, quê ở phường Thái Hòa, kinh thành Thăng Long (nay thuộc Hà Nội). Ngay từ thuở nhỏ, ông đã tỏ ra là một người văn võ song toàn, am tường binh pháp. Nhờ những công lao to lớn đóng góp cho vương triều, ông được vua Lý Thánh Tông ban quốc tính (đổi sang họ Lý). Trong suốt ba triều vua Lý, ông luôn là vị rường cột quốc gia, một nhà quân sự, chính trị kiệt xuất.

Dấu ấn vĩ đại nhất trong sự nghiệp của Lý Thường Kiệt chính là cuộc kháng chiến chống quân Tống xâm lược (1075 - 1077). Đầu năm 1075, nhận thấy nhà Tống đang tích trữ lương thảo, huấn luyện binh sĩ hòng thôn tính nước ta, Lý Thường Kiệt đã đưa ra một chiến lược vô cùng táo bạo: "Ngồi yên đợi giặc, sao bằng đánh trước để bẻ gãy mũi nhọn của nó". Bằng chiến thuật "tiên phát chế nhân", ông đã chỉ huy quân đội Đại Việt bất ngờ tiến công, phá hủy hoàn toàn các căn cứ hậu cần của địch tại châu Khâm, châu Liêm và châu Ung, đẩy quân Tống vào thế bị động.

Năm 1077, khi quân Tống tràn sang xâm lược nước ta để báo thù, Lý Thường Kiệt đã cho xây dựng phòng tuyến kiên cố bên bờ nam sông Như Nguyệt (sông Cầu ngày nay) để chặn đứng giặc. Tại đây, giữa lúc chiến sự đang vô cùng cam go, ông đã mượn lời thần linh, đọc vang bài thơ thần Nam Quốc Sơn Hà trong đền thờ Trương Hống, Trương Hát. Bài thơ với những vần thơ đanh thép: "Nam quốc sơn hà Nam đế cư / Tiệt nhiên định phận tại thiên thư..." đã cổ vũ tinh thần quân sĩ bừng bừng sát khí, đồng thời làm phiến quân địch khiếp đảm. Bài thơ lịch sử này được giới chuyên môn và nhân dân ta vinh danh là bản Tuyên ngôn Độc lập đầu tiên của dân tộc.

Quân Tống đại bại, phải chấp nhận giảng hòa và rút quân về nước. Thái úy Lý Thường Kiệt qua đời năm 1105, để lại niềm tiếc thương vô hạn. Tên tuổi của ông đã trở thành một biểu tượng rực rỡ của ý chí độc lập, tự cường và nghệ thuật quân sự độc đáo của dân tộc Việt Nam.