Lý Thường Kiệt và phòng tuyến sông Như Nguyệt

Sau khi đánh phá các căn cứ của nhà Tống ở Ung Châu, Khâm Châu và Liêm Châu, Lý Thường Kiệt rút quân về nước để chuẩn bị đối phó với cuộc phản công. Đúng như dự đoán, năm 1076, nhà Tống huy động một lực lượng lớn do Quách Quỳ chỉ huy tiến xuống Đại Việt. Quân Tống gồm nhiều binh chủng, có lực lượng bộ binh và kỵ binh mạnh, cùng hệ thống hậu cần được chuẩn bị khá kỹ. Lý Thường Kiệt hiểu rằng nếu để quân Tống tiến sâu xuống đồng bằng, tình hình sẽ vô cùng nguy hiểm. Ông chọn sông Như Nguyệt, nay là sông Cầu, làm tuyến phòng thủ chủ yếu. Quân Đại Việt xây dựng hệ thống chiến lũy bên bờ nam, tận dụng sông nước làm chướng ngại tự nhiên. Khi quân Tống tiến đến, dòng sông trở thành ranh giới giữa hai đạo quân. Quách Quỳ nhiều lần tìm cách vượt sông nhưng gặp sự chống trả quyết liệt. Quân Đại Việt tổ chức những trận đánh nhỏ, liên tục tập kích khiến quân Tống không thể dễ dàng mở đường tiến xuống phía nam. Trong lúc cuộc chiến giằng co, một bài thơ yêu nước nổi tiếng được truyền tụng trong quân sĩ bên phòng tuyến. Bài thơ mở đầu bằng câu “Nam quốc sơn hà Nam đế cư”, khẳng định chủ quyền của nước Nam và ý chí chống lại mọi thế lực xâm lược. Truyền thống sử học lâu nay gắn bài thơ với Lý Thường Kiệt, dù vấn đề tác giả và hoàn cảnh ra đời chính xác vẫn còn được các nhà nghiên cứu thảo luận. Điều quan trọng là tinh thần của bài thơ đã trở thành nguồn động viên mạnh mẽ đối với quân Đại Việt. Quân Tống bị cầm chân lâu ngày, lương thực dần thiếu hụt, bệnh tật phát sinh và tinh thần chiến đấu suy giảm. Lý Thường Kiệt nhận thấy thời cơ phản công đã đến. Quân Đại Việt tổ chức một cuộc tiến công lớn vào doanh trại quân Tống, gây thiệt hại nặng cho đối phương. Sau đó, hai bên tiến hành thương lượng và quân Tống rút về nước. Cuộc kháng chiến kết thúc mà Đại Việt vẫn giữ được nền độc lập. Chiến thắng trên phòng tuyến Như Nguyệt là một trong những chiến công lớn của nhà Lý. Từ một vị tướng chủ động đưa quân đánh phá căn cứ địch, Lý Thường Kiệt tiếp tục chuyển sang thế phòng thủ vững chắc rồi phản công đúng thời điểm. Trận chiến ấy cho thấy sức mạnh không chỉ nằm ở quân số mà còn ở cách lựa chọn địa hình, tổ chức phòng thủ và giữ vững tinh thần của quân đội.