Lý Thường Kiệt và tư tưởng “tiên phát chế nhân”
Trước nguy cơ nhà Tống chuẩn bị xâm lược Đại Việt, Lý Thường Kiệt không lựa chọn ngồi yên chờ giặc. Năm 1075, ông chủ động đưa quân tiến công các căn cứ quân sự, hậu cần của đối phương ở Ung Châu, Khâm Châu, Liêm Châu – một quyết định táo bạo thể hiện tư duy quân sự chủ động và độc đáo trong lịch sử giữ nước của dân tộc.
Lý Thường Kiệt sinh năm 1019, là một trong những nhà quân sự, chính trị nổi bật của triều Lý. Cuộc đời ông gắn với nhiều sự kiện quan trọng của Đại Việt trong thế kỷ XI, nhưng dấu ấn đặc biệt nhất là cuộc kháng chiến chống Tống những năm 1075–1077.
Khi ấy, nhà Tống ráo riết chuẩn bị lực lượng và xây dựng các căn cứ quân sự, hậu cần gần biên giới Đại Việt. Ung Châu, Khâm Châu, Liêm Châu trở thành những địa bàn quan trọng phục vụ kế hoạch chiến tranh.
Trước nguy cơ ấy, Lý Thường Kiệt đưa ra một quyết định khác thường. Thay vì chờ quân Tống vượt biên giới rồi mới chống trả, ông chủ trương: “Ngồi yên đợi giặc không bằng đem quân ra trước để chặn mũi nhọn của chúng”. Tư tưởng ấy thường được khái quát bằng bốn chữ “tiên phát chế nhân” – chủ động ra tay trước để chế ngự đối phương.
Năm 1075, quân đội Đại Việt được tổ chức thành nhiều cánh, tiến sang đất Tống bằng cả đường bộ và đường biển. Lực lượng do các thủ lĩnh miền biên viễn phối hợp tiến công từ phía Bắc. Trong khi đó, Lý Thường Kiệt trực tiếp chỉ huy đại quân theo đường biển đánh vào Khâm Châu, Liêm Châu, sau đó tiến về Ung Châu. Mục tiêu của cuộc tiến công không phải là mở rộng lãnh thổ.
Quân Đại Việt tập trung đánh phá những căn cứ quân sự, kho tàng và cơ sở hậu cần mà nhà Tống đang chuẩn bị cho cuộc chiến tranh xâm lược. Sau những trận đánh tại Khâm, Liêm và cuộc vây đánh quyết liệt ở Ung Châu, mục tiêu chiến lược cơ bản đã đạt được. Lý Thường Kiệt không cho quân tiến sâu hơn. Ông chủ động rút toàn bộ lực lượng về Đại Việt. Một cuộc tiến công táo bạo kết thúc, nhưng chiến tranh chưa kết thúc.
Lý Thường Kiệt hiểu rằng nhà Tống vẫn sẽ đưa quân sang. Vì thế, ngay sau khi trở về, ông khẩn trương chuẩn bị cho cuộc chiến phòng thủ: bố trí lực lượng, củng cố thế trận và xây dựng một phòng tuyến lớn bên bờ nam sông Như Nguyệt – tức sông Cầu ngày nay.
Đầu năm 1077, đại quân Tống do Quách Quỳ, Triệu Tiết chỉ huy tiến vào Đại Việt. Nhưng lần này, họ phải đối diện với một đất nước đã chuẩn bị sẵn thế trận. Từ cuộc tiến công Ung – Khâm – Liêm đến phòng tuyến Như Nguyệt, Lý Thường Kiệt đã tạo nên một thế trận đặc biệt: tiến công để tự vệ, đánh trước để giành thế chủ động, rồi chủ động lui về chuẩn bị đánh bại cuộc xâm lược trên đất nước mình.
Gần một nghìn năm đã trôi qua, tư tưởng “tiên phát chế nhân” vẫn thường được nhắc đến khi nghiên cứu nghệ thuật quân sự Việt Nam thời Lý. Đó không đơn thuần là câu chuyện về một cuộc tiến quân vượt biên giới. Đó là câu chuyện về quyền chủ động trong giữ nước – không để vận mệnh quốc gia phụ thuộc vào thời điểm kẻ thù lựa chọn bắt đầu chiến tranh.
