Lý Tự Trọng – người đoàn viên đầu tiên và tuổi 17 bất tử

Cậu bé Việt kiều mang lòng yêu nước

Lý Tự Trọng tên khai sinh là Lê Hữu Trọng, sinh ngày 20/10/1914 tại Thái Lan, trong một gia đình Việt kiều yêu nước gốc xã Việt Xuyên (nay là xã Việt Tiến), huyện Thạch Hà, tỉnh Hà Tĩnh. Lớn lên trong cộng đồng người Việt từng theo phong trào Phan Đình Phùng, Phan Bội Châu sang Xiêm lánh nạn, Trọng sớm thuộc thơ văn yêu nước và nổi tiếng thông minh, học giỏi ngoại ngữ.

Giữa những năm 1920, thực hiện chủ trương của lãnh tụ Nguyễn Ái Quốc, đồng chí Hồ Tùng Mậu của Hội Việt Nam Cách mạng Thanh niên đến Thái Lan chọn một số con em Việt kiều đưa sang Quảng Châu (Trung Quốc) học tập. Lê Hữu Trọng là một trong số đó, được đổi tên là Lý Tự Trọng và được đưa vào nhóm thiếu niên cách mạng do Nguyễn Ái Quốc trực tiếp dìu dắt.

Người liên lạc giữa Sài Gòn – Chợ Lớn

Tháng 5/1929, Lý Tự Trọng về nước, hoạt động ở Sài Gòn – Chợ Lớn. Anh làm liên lạc bí mật trong và ngoài nước cho Xứ ủy Nam Kỳ và Trung ương Đảng, đồng thời vận động, tập hợp thanh niên trong các nhà máy, trường học để chuẩn bị thành lập tổ chức Đoàn Thanh niên Cộng sản.

Phát súng bảo vệ đồng chí

Ngày 8/2/1931 (một số tài liệu ghi 9/2/1931), nhân kỷ niệm một năm khởi nghĩa Yên Bái, Xứ ủy Nam Kỳ tổ chức một buổi tuyên truyền tại Sài Gòn. Khi đông đảo quần chúng vừa xem bóng đá xong đổ ra đường, đồng chí Phan Bôi đứng lên diễn thuyết. Cảnh sát ập tới, viên thanh tra mật thám Legrand (Lơ-grăng) lao vào bắt diễn giả. Không còn cách nào khác để cứu đồng chí, Lý Tự Trọng rút súng bắn gục tên mật thám. Anh bị bắt ngay sau đó, bị giải về bót Catinat và bị tra tấn dã man nhưng không khai báo.

Nhiều thế hệ học sinh biết đến anh Lý Tự Trọng qua bài tập đọc lớp 5: một cán bộ đang diễn thuyết thì tên mật thám Lơ-grăng ập tới định bắt, và người thanh niên đứng gần đó đã nổ súng. Phía sau câu chuyện ngắn ấy là một cuộc đời chỉ vỏn vẹn 17 năm.

Lớn lên ở đất Xiêm

Lý Tự Trọng tên thật là Lê Hữu Trọng, sinh ngày 20/10/1914 tại Thái Lan. Gia đình anh gốc xã Việt Xuyên (nay là xã Việt Tiến), huyện Thạch Hà, Hà Tĩnh, thuộc lớp người Việt từng theo Phan Đình Phùng, Phan Bội Châu rồi phải sang đất Xiêm lánh nạn. Cậu bé Trọng sớm thuộc thơ văn yêu nước của cụ Phan, học nhanh và giỏi ngoại ngữ.

Giữa những năm 1920, đồng chí Hồ Tùng Mậu theo chủ trương của lãnh tụ Nguyễn Ái Quốc sang Thái Lan, chọn một số con em Việt kiều đưa về Quảng Châu (Trung Quốc) học tập. Trọng có tên trong số đó. Ở Quảng Châu, cậu mang tên mới là Lý Tự Trọng và được đưa vào nhóm thiếu niên cách mạng do Nguyễn Ái Quốc trực tiếp dìu dắt.

Tháng 5/1929, anh về Sài Gòn – Chợ Lớn, làm liên lạc cho Xứ ủy Nam Kỳ và Trung ương Đảng, đồng thời tìm đến các nhà máy, trường học để gây dựng cơ sở thanh niên, chuẩn bị cho việc thành lập Đoàn.

Phát súng giữa đám đông

Ngày 8/2/1931 (có tài liệu ghi ngày 9/2), nhân kỷ niệm một năm khởi nghĩa Yên Bái, Xứ ủy Nam Kỳ tổ chức một buổi tuyên truyền. Chờ lúc đám đông vừa xem bóng đá xong đổ ra đường, đồng chí Phan Bôi đứng lên diễn thuyết. Cảnh sát lập tức ập đến, thanh tra mật thám Legrand xông vào tóm lấy diễn giả.

Không còn cách nào khác, Lý Tự Trọng rút súng bắn gục hắn. Anh bị bắt ngay sau đó và bị giải về bót Catinat. Những trận đòn tra tấn liên tiếp không moi được của anh một lời khai.

Đứng trước tòa án thực dân, người thanh niên chưa đến tuổi thành niên dõng dạc: "Con đường của thanh niên chỉ là con đường cách mạng, không thể có con đường nào khác". Tòa tuyên án tử hình.

Rạng sáng 21/11/1931, chính quyền thực dân lặng lẽ dựng máy chém ngay trong Khám Lớn Sài Gòn, hòng kết liễu anh trong im lặng. Lý Tự Trọng bước ra pháp trường, hát vang bài Quốc tế ca. Năm ấy anh 17 tuổi.

Tên anh trên đường phố Sài Gòn

Chủ tịch Hồ Chí Minh từng nhắc nhở thanh niên rằng đồng chí Lý Tự Trọng đã nêu gương chân chính cách mạng để mọi người noi theo. Gần một thế kỷ sau, tên anh được đặt cho một con đường ở trung tâm TP.HCM, cho Trường Đoàn Lý Tự Trọng và cho giải thưởng mang tên anh của Trung ương Đoàn. Mỗi dịp 26/3, câu nói của anh trước tòa năm ấy lại được đoàn viên, thanh niên cả nước nhắc lại.