Mạc Cửu

Mạc Cửu (1655-1735) là một thương gia người Hoa có công lao to lớn trong việc khai phá, hình thành và phát triển vùng đất Hà Tiên (thuộc tỉnh Kiên Giang ngày nay) vào khoảng cuối thế kỷ XVII - đầu thế kỷ XVIII.

Mạc Cửu nguyên gốc ở xã Lê Quách, huyện Hải Khang, phủ Lôi Châu, tỉnh Quảng Đông, Trung Quốc. Vào giai đoạn nhà Minh sụp đổ, nhà Thanh (niên hiệu Khang Hi) lên thay thế và tiến hành bình định vùng Quảng Đông. Do không khuất phục trước chính sách tóc bím, áo mãn của triều đình nhà Thanh, Mạc Cửu đã giữ nguyên bờ tóc rồi quyết định xuống thuyền lánh nạn phương Nam.

Ban đầu, ông đến trú ngụ tại phủ Nam Vang (Phnom Penh) của nước Cao Miên (Chân Lạp) và bỏ tiền mua chức quan Ốc Nha tại đây. Tuy nhiên, tình hình chính trị tại kinh thành Cao Miên thời điểm đó rất rối ren:

Năm 1687, cuộc nổi loạn của Hoàng Tiến (giết chủ tướng Dương Ngạn Địch) ở vùng Tiền Giang đã làm phong tỏa đường giao thương, khiến người Cao Miên thù ghét người Hoa.

Năm 1688, cuộc tranh giành vương vị của nặc Nộn (Ang Non) nổ ra dữ dội, người Miên trong thành nổi giận truy lùng tàn sát người Hoa.

Trước tình thế nguy hiểm đó, Mạc Cửu phải rời bỏ Nam Vang chuyển đến phủ Sài Mạt. Tại đây, ông thấy người Việt, người Trung Hoa, Cao Miên, Đồ Bà (Chà Và) tụ tập mở trường đánh bạc. Nhận thấy cơ hội, ông đứng ra thầu mua thuế hoa chi (thuế đánh bạc), lại may mắn đào được một hầm bạc lớn nên nhanh chóng trở nên vô cùng giàu có.

Khoảng năm 1700, nhờ tiềm lực tài chính mạnh mẽ và óc tổ chức thiên bẩm, Mạc Cửu đã chiêu mộ lưu dân người Việt, người Hoa lưu tán ở các vùng lân cận để tiến hành công cuộc khẩn hoang đại quy mô dọc bờ biển vịnh Thái Lan.

Ông quy tụ dân cư lập nên 7 xã thôn trải dài ven biển từ Kompong Som (Chân Lạp) về tận Cà Mau, bao gồm: Mán Khảm (Hà Tiên), Long Kỳ (Lũng Kỳ), Cần Bột (Kampôt), Hương Úc (Kompong Som), Sài Mạt, Lình Quỳnh và Phú Quốc. Trong đó, thủ phủ được đặt tại Cảng Khẩu (Mán Khảm).

Do có truyền thuyết kể rằng trên dòng sông tại thủ phủ thường xuất hiện tiên sa, ông đã đặt tên cho vùng đất này là Hà Tiên (tiên trên sông). Đảo Koh Tral cũng được đổi tên thành Phú Quốc (vùng đất giàu có).

Mạc Cửu áp dụng chính sách để dân chúng tự do khai hoang, không thu tô thuế trong giai đoạn đầu nhằm thu hút lưu dân. Ông đứng ra tổ chức thu mua nông sản, sản vật của người dân để bán lại cho các thương thuyền nước ngoài.

Ông lập ra 7 sòng bạc lớn dọc bờ biển để thu hút khách thập phương và tạo nguồn thu lớn.

Chính nhờ những chính sách cởi mở này, ghe thuyền khắp nơi trong vịnh Thái Lan đổ về mua bán tấp nập. Vùng đất Hà Tiên nhanh chóng biến đổi từ một nơi hoang sơ, lạc hậu trở thành một lãnh địa phồn vinh, thương cảng sầm uất bậc nhất thời bấy giờ, thường được gọi là Căn Khẩu Quốc hay Phương Thành.

Sự thịnh vượng của Hà Tiên khiến các thế lực lân cận dòm ngó. Sách sử ghi nhận, trong các giai đoạn biến động (tiêu biểu như trận tấn công của quân Xiêm do Phi nhã Cù Sa chỉ huy), Mạc Cửu có lúc từng bị bắt sang Xiêm hoặc phải tạm lui binh về Lũng Kỳ lánh nạn. Trải qua những thăng trầm đó, ông nhận thức sâu sắc rằng muốn bảo vệ và duy trì sự phát triển lâu dài cho vùng lãnh địa non trẻ này, Hà Tiên cần một thế lực chính trị - quân sự đủ mạnh để che chở.

Lúc bấy giờ, triều đình chúa Nguyễn ở đằng Trong đã lập xong phủ Gia Định, thế lực đang lên rất mạnh, lòng dân định cư yên ổn. Sau khi cân nhắc kỹ lưỡng:

Tháng 8 năm 1708 (năm Mậu Tý): Mạc Cửu sai thuộc hạ là Trương Cầu và Lý Xá mang lễ vật đến kinh đô Phú Xuân dâng biểu xin thần phục chúa Nguyễn.

Chúa Nguyễn Phúc Chu chuẩn ban chấp thuận, phong cho Mạc Cửu chức Tổng binh trấn Hà Tiên và ban tước Cửu Ngọc hầu. Vùng lãnh địa Hà Tiên chính thức sáp nhập vào bản đồ Việt Nam.

Tháng 4 năm 1711 (năm Tân Mão): Mạc Cửu trực tiếp đến cửa khuyết kinh đô tạ ơn. Ông tiếp tục lo xây dựng dinh ngũ, đóng binh tại Phương Thành, giúp dân chúng càng quy tụ về đây đông đúc hơn.

Vào tháng 5 năm 1735 (năm Ất Mão), đời chúa Nguyễn Phúc Chú, Tổng binh trấn Hà Tiên Mạc Cửu qua đời, thọ 80 tuổi. Ông được triều đình truy phong tước hiệu cao quý: Khai trấn Thượng trụ quốc Đại tướng quân Vũ Nghị Công. Con trưởng của ông là Mạc Thiên Tứ (Mạc Thiên Tích) lên nối nghiệp cha, tiếp tục đưa Hà Tiên bước vào thời kỳ hoàng kim.

Để tưởng nhớ công đức của ông, thi sĩ Đông Hồ đã viết những vần thơ ca ngợi chí khí hào hùng:

“Chẳng đội trời Thanh Mãn

Lần qua đất Việt bang...

Trúc thành xây vũ lược

Anh Các cao văn chương

Tuy chưa là cô quả

Mà cũng đã bá vương…”

Vào ngày 7 tháng 9 năm 2008, chính quyền và nhân dân kiều bào đã long trọng tổ chức Lễ kỷ niệm 300 năm thành lập trấn Hà Tiên (1708–2008) và chính thức khánh thành tượng đài danh nhân Mạc Cửu đặt tại thị xã Hà Tiên, lưu danh muôn đời một bậc tiền nhân có công mở cõi. Mộ phần của ông hiện nay nằm trên núi Bình San, vẫn là một di tích lịch sử văn hóa tâm linh nổi tiếng thu hút đông đảo du khách đến chiêm bái.