MẠC CỬU – NGƯỜI ĐÁNH THỨC VÙNG ĐẤT CUỐI TRỜI NAM

Trong lịch sử mở cõi phương Nam của dân tộc Việt Nam, có những con người không sinh ra trên mảnh đất này nhưng cuối cùng lại hóa thành một phần máu thịt của nó. Mạc Cửu là một con người như thế. Cuộc đời ông giống như một thiên sử vừa dữ dội vừa huyền bí, nơi có biển tố, chiến tranh, cướp biển, những cuộc chạy trốn giữa đêm đen và cả hành trình biến một vùng đất hoang vu đầy lau sậy thành thương cảng nổi tiếng bậc nhất phương Nam. Hơn ba trăm năm đã trôi qua, nhưng ở Hà Tiên hôm nay, người dân vẫn kể về ông bằng giọng đầy kính trọng như thể cái bóng của người đàn ông ấy vẫn còn đứng đâu đó bên bờ biển nhìn ra phương Nam đầy sóng gió.

Mạc Cửu sinh năm 1655 tại Lôi Châu, Quảng Đông, Trung Quốc trong giai đoạn cuối nhà Minh đầy biến động. Đó là thời kỳ thiên hạ rối ren, chiến tranh và máu đổ khắp nơi. Người dân sống trong nỗi sợ hãi triền miên. Có những buổi sáng, người ta mở cửa bước ra đã thấy xác người nằm bên đường sau một đêm loạn quân tràn qua. Tiếng khóc, tiếng binh khí va nhau và khói lửa chiến tranh phủ kín tuổi thơ của Mạc Cửu. Người trong vùng kể rằng từ nhỏ ông đã là đứa trẻ rất khác. Trong khi nhiều đứa trẻ sợ hãi khi nghe tiếng quân lính kéo qua làng, cậu bé Mạc Cửu lại đứng im nhìn rất lâu bằng ánh mắt lạnh lẽo đến lạ. Một ông thầy tướng đi ngang qua làng từng nhìn cậu bé rồi nói với cha mẹ ông rằng đứa trẻ này không có số sống yên ở quê nhà, sau này sẽ đi rất xa và dựng nên cơ nghiệp nơi phương Nam. Khi ấy chẳng ai để tâm đến lời nói của ông thầy tướng già, nhưng nhiều năm sau người ta mới hiểu rằng câu nói ấy giống như một lời tiên tri cho cả cuộc đời Mạc Cửu.

Những năm cuối thế kỷ XVII, nhà Minh sụp đổ, nhà Thanh lên nắm quyền, đất nước Trung Hoa chìm trong biến động dữ dội. Nhiều người trung thành với nhà Minh phải bỏ trốn để tránh bị truy sát. Mạc Cửu cũng rời quê hương trong những ngày hỗn loạn ấy. Ông cùng một nhóm người thân tín xuống thuyền vượt biển phương Nam để tìm con đường sống. Đó là một chuyến đi đầy tuyệt vọng nhưng cũng đầy khát vọng. Biển Đông những năm ấy không chỉ dữ dội bởi bão tố mà còn đầy cướp biển. Có những con thuyền vừa ra khơi đã không bao giờ trở lại. Người ta kể rằng trong chuyến hải hành định mệnh ấy, thuyền của Mạc Cửu từng gặp một cơn bão khủng khiếp ngoài khơi vịnh Thái Lan. Sóng biển đen ngòm dựng đứng như bức tường khổng lồ. Gió gào lên như tiếng thú dữ. Những người đi cùng bật khóc vì nghĩ mình sắp chết giữa biển. Có người quỳ xuống cầu trời, có người ôm chặt cột buồm chờ con thuyền bị nhấn chìm. Nhưng giữa cơn hỗn loạn ấy, Mạc Cửu vẫn đứng ở đầu thuyền nhìn về phía chân trời đen đặc. Một người đi cùng sau này kể lại rằng đúng lúc sấm chớp sáng rực cả mặt biển, ông bỗng nhìn thấy từ xa có một dải sáng đỏ hiện lên giữa màn đêm như đang dẫn đường. Mạc Cửu lập tức hô lớn cho mọi người chèo thuyền về hướng đó. Kỳ lạ thay, con thuyền thật sự thoát khỏi vùng bão dữ và cập được vào vùng biển Hà Tiên sau nhiều ngày lênh đênh tưởng chừng vô vọng. Từ đó, người dân Hà Tiên truyền nhau rằng vùng đất phương Nam đã “gọi” ông đến từ giữa biển tố.

Nhưng Hà Tiên khi ấy không phải miền đất đẹp như hôm nay. Đó chỉ là vùng đầm lầy đầy lau sậy, rừng rậm và thú dữ. Ban đêm tiếng cọp gầm vọng ra từ rừng sâu khiến nhiều người lạnh sống lưng. Ngoài biển thì đầy cướp biển lảng vảng chờ cướp ghe buôn. Những nhóm dân lưu tán sống rải rác trong nỗi sợ hãi thường trực. Có những đêm gió biển thổi qua bãi lau nghe như tiếng người khóc. Người dân Khmer sống quanh vùng còn truyền nhau nhiều câu chuyện kỳ bí về những bóng người xuất hiện giữa màn sương ven biển hay tiếng gọi lạ vang lên từ rừng đước lúc nửa đêm. Người đi cùng Mạc Cửu nhiều lần muốn rời bỏ nơi này vì cho rằng đây là vùng đất chết. Nhưng chính lúc ấy, Mạc Cửu lại đứng trên một gò đất cao nhìn ra biển rất lâu rồi nói rằng vùng đất này sau này sẽ trở thành nơi phồn thịnh nhất phương Nam. Không ai tin nổi lời nói ấy, bởi trước mắt họ khi ấy chỉ là bùn lầy, rừng hoang và tiếng thú dữ vọng về từ bóng tối.

Những ngày đầu dựng nghiệp ở Hà Tiên vô cùng cực khổ. Ban ngày họ phải đốn cây, phát rừng, dựng nhà và khai đất. Ban đêm lại thay phiên nhau canh cọp và cướp biển. Có lần một con cọp lớn xuất hiện ngay sát nơi dân cư làm trẻ con khóc thét, người lớn bỏ chạy tán loạn. Người ta kể rằng chính Mạc Cửu đã cùng vài người cầm giáo đuổi theo con thú suốt đêm trong rừng sâu. Khi trở về, áo ông rách đầy máu do bị gai rừng cào xước, nhưng ánh mắt vẫn lạnh lùng bình thản như chưa có gì xảy ra. Chính sự gan dạ ấy khiến nhiều người bắt đầu tin tưởng ông. Dần dần, những mái nhà đầu tiên mọc lên bên bờ biển. Chợ nhỏ bắt đầu xuất hiện. Ghe buôn của người Việt, người Hoa, người Khmer rồi cả thương nhân từ Xiêm La, Mã Lai cũng ghé đến trao đổi hàng hóa. Hà Tiên từ vùng đất gần như bị lãng quên bắt đầu thức dậy như một miền đất hứa.

Nhưng càng giàu có, Hà Tiên càng trở thành miếng mồi cho nhiều thế lực dòm ngó. Ngoài biển xuất hiện ngày càng nhiều toán cướp biển hung bạo. Chúng thường chặn ghe buôn, giết người rồi cướp sạch hàng hóa. Người dân sống trong sợ hãi. Một trong những câu chuyện nổi tiếng nhất về Mạc Cửu là trận chiến với toán hải tặc khét tiếng ngoài vịnh Thái Lan. Theo lời kể dân gian, đêm ấy biển động dữ dội, sóng đánh trắng xóa bờ cát. Toán cướp biển bất ngờ đổ bộ vào Hà Tiên cướp phá, lửa cháy đỏ rực cả vùng ven biển. Người dân bỏ chạy trong tiếng la hét hỗn loạn. Giữa lúc ấy, Mạc Cửu đã tự mình dẫn quân phản công ngay trong đêm. Người ta kể rằng dưới ánh trăng đỏ như máu, ông cưỡi ngựa lao thẳng vào đám cướp biển giữa tiếng sóng gầm và tiếng gươm va nhau chan chát. Trận chiến kéo dài đến gần sáng. Khi mặt trời vừa lên khỏi biển, xác cướp biển nằm ngổn ngang trên bãi cát còn thủ lĩnh của chúng bị bắt sống. Sau trận ấy, tên tuổi Mạc Cửu lan khắp vùng biển phương Nam như một người vừa giỏi thao lược vừa có khí phách hơn người.

Dù nổi tiếng là người cứng rắn, Mạc Cửu lại sống rất gần dân. Có năm Hà Tiên gặp hạn lớn, ruộng đồng nứt nẻ, lúa chết khô ngoài đồng, dân đói khắp nơi. Nhiều người phải đào củ rừng hay bắt cá sống qua ngày. Thấy vậy, Mạc Cửu quyết định mở kho phát gạo cứu dân dù nhiều thuộc hạ phản đối vì sợ thiếu quân lương. Ông chỉ nói một câu khiến ai cũng im lặng: “Dân mà chết đói thì giữ đất cho ai?”. Chính câu nói ấy khiến dân chúng Hà Tiên càng kính trọng ông hơn.

Năm 1708, nhận thấy Hà Tiên khó tồn tại giữa nhiều thế lực tranh giành, Mạc Cửu quyết định quy phục chúa Nguyễn và dâng đất Hà Tiên cho Đại Việt. Đó là một quyết định cực kỳ quan trọng trong lịch sử mở cõi phương Nam. Từ đó, Hà Tiên chính thức trở thành một phần lãnh thổ Việt Nam. Chúa Nguyễn phong ông làm Tổng binh trấn Hà Tiên. Từ một người tha hương chạy loạn giữa biển tố, Mạc Cửu trở thành người góp công lớn mở rộng bờ cõi đất nước về phía Nam.

Những năm cuối đời, Mạc Cửu tiếp tục xây dựng Hà Tiên thành thương cảng sầm uất. Ghe buôn từ nhiều nơi liên tục cập bến. Đêm xuống, ánh đèn từ ghe thuyền soi sáng cả vùng biển như một thành phố không ngủ. Nhưng cũng quanh thời gian ấy, ở Hà Tiên bắt đầu xuất hiện nhiều truyền thuyết kỳ bí về ông. Người dân kể rằng có lần Mạc Cửu nằm mộng thấy một con rồng vàng bay lên từ biển rồi quấn quanh núi Bình San. Sáng hôm sau, ông cho người đến khảo sát vùng ấy và quyết định xây dựng trung tâm Hà Tiên gần đó. Về sau nơi ấy thật sự trở thành vùng đất phồn thịnh nhất miền Tây Nam Bộ. Một câu chuyện khác còn bí ẩn hơn. Có người kể rằng trong một đêm mưa lớn, Mạc Cửu gặp một ông lão tóc bạc ngồi câu cá một mình bên bờ biển. Ông lão chỉ xuống mặt nước rồi nói rằng đất này giữ được là nhờ lòng dân chứ không phải nhờ gươm giáo. Nói xong ông lão biến mất giữa màn mưa và sóng biển. Không ai biết đó là người thật hay chỉ là câu chuyện được dân gian thêu dệt, nhưng từ đó Mạc Cửu càng chú trọng chăm lo cho đời sống người dân hơn trước.

Năm 1735, Mạc Cửu qua đời ở tuổi 80. Tin ông mất khiến người dân Hà Tiên thương tiếc vô cùng. Họ không chỉ mất đi một vị quan lớn mà còn mất đi người đã khai sinh cả vùng đất này. Có người già khi ấy nói rằng ông đến đây chỉ bằng một chiếc thuyền nhỏ, nhưng khi ra đi lại để lại cả một miền đất trù phú cho con cháu đời sau. Hơn ba trăm năm đã trôi qua, biển Hà Tiên hôm nay vẫn ngày đêm vỗ sóng vào bờ cát cũ. Những con đường ven biển giờ sáng rực ánh đèn, ghe tàu tấp nập và khách du lịch đông đúc. Nhưng mỗi lần nhắc đến lịch sử phương Nam, người ta vẫn nhớ về Mạc Cửu — người đàn ông đi ra từ biển tố năm nào, đã dùng cả cuộc đời để biến một vùng đất hoang vu thành miền đất trù phú nơi cuối trời Tổ quốc.