Mạc Đăng Dung — Mạc Thái Tổ: Vị Vua Lập Ra Nhà Mạc Và Nhân Vật Lịch Sử Đầy Tranh Cãi
Mạc Đăng Dung — Mạc Thái Tổ: Vị Vua Lập Ra Nhà Mạc Và Nhân Vật Lịch Sử Đầy Tranh Cãi
Mạc Đăng Dung (1483 – 1541), tên thật là Mạc Đăng Dung, quê ở làng Cổ Trai, huyện Nghi Dương (nay thuộc xã Ngũ Đoan, huyện Kiến Thụy, Hải Phòng). Ông là vị vua sáng lập ra vương triều nhà Mạc trong lịch sử Việt Nam, trị vì từ năm 1527 đến 1529, sau đó làm Thái thượng hoàng cho đến khi qua đời. Cuộc đời ông là một hành trình ngoạn mục từ một đô vật nghèo trở thành người nắm giữ vận mệnh quốc gia.
Xuất thân bình dân và con đường binh nghiệp hiển hách
Mạc Đăng Dung xuất thân trong một gia đình làm nghề đánh cá nghèo khổ, là cháu 7 đời của Trạng nguyên Mạc Đĩnh Chi thời Trần.
Nhờ sức vóc phi thường: Khi triều đình nhà Lê tổ chức thi tuyển Võ sĩ, ông trúng tuyển nhờ tài đô vật và võ nghệ xuất chúng, bắt đầu bước chân vào chốn quan trường với chức Đô chỉ huy使 (thị vệ bảo vệ vua).
Ngoi lên giữa thời loạn: Đầu thế kỷ XVI, triều Lê sơ suy yếu nghiêm trọng với các đời vua ăn chơi xa xỉ (Lê Uy Mục, Lê Tương Dực) và tranh chấp quyền lực giữa các phe phái. Mạc Đăng Dung nhờ tài thao lược quân sự đã dần dẹp yên các cuộc nổi dậy, thâu tóm toàn bộ binh quyền và được phong tới chức Thái sư, Nhân Quốc công rồi An Hưng vương.
Sáng lập vương triều Mạc (1527)
Tháng 6 năm 1527, trước sự sụp đổ không thể cứu vãn của nhà Lê sơ, Mạc Đăng Dung ép Vua Lê Cung Hoàng nhường ngôi, chính thức lên ngôi Hoàng đế, lấy niên hiệu là Minh Đức, lập ra Nhà Mạc.
Năm 1529, sau 2 năm ở ngôi vua để ổn định triều chính, ông chủ động nhường ngôi cho con trai trưởng là Mạc Đăng Doanh (Mạc Thái Zông) và lui về làm Thái thượng hoàng, lui về vùng quê Cổ Trai xây dựng Dương Kinh — đô thị ven biển sầm uất thứ hai sau Thăng Long.
Những đóng góp tích cực của Nhà Mạc
Dù ra đời trong bối cảnh lịch sử phức tạp, vương triều Mạc dưới thời Mạc Đăng Dung và Mạc Đăng Doanh đã mang lại sự ổn định và phát triển vượt bậc cho đất nước trong nửa đầu thế kỷ XVI:
Kinh tế - Xã hội thịnh vượng: Sử sách ghi nhận thời kỳ này "đêm ngủ không cần đóng cửa, đường rơi không ai nhặt". Chính sách khuyến khích thương nghiệp, thủ công nghiệp và mở cửa mậu dịch hàng hải giúp kinh tế Đại Việt phát triển rất mạnh.
Coi trọng tri thức, khoa cử: Nhà Mạc tiếp tục duy trì và phát triển chế độ thi cử nghiêm minh, đào tạo ra nhiều nhân tài kiệt xuất cho đất nước như Trạng Trình Nguyễn Bỉnh Khiêm, Nguyễn Thiện Thuật, Vũ Mẫn...
Giải phóng tư tưởng & Nghệ thuật: Phật giáo, Đạo giáo và văn hóa dân gian được khôi phục mạnh mẽ, thoát khỏi sự khống chế độc tôn của Nho giáo thời Lê sơ.
Biến cố Trấn Nam Quan và cuộc tranh cãi lịch sử
Năm 1533, Nguyễn Kim (người trung thành với nhà Lê) nổi dậy khôi phục nhà Lê (gọi là Nam Triều), đẩy nhà Mạc vào thế Bắc - Nam triều đối đầu. Nguyễn Kim gửi thư sang nhà Minh tố cáo Mạc Đăng Dung cướp ngôi.
Năm 1540, nhà Minh huy động hàng chục vạn quân áp sát biên giới phía Bắc đe dọa xâm lược. Để tránh cho đất nước một cuộc chiến tranh tàn phá thảm khốc khi lực lượng trong nước đang chia rẽ:
Tháng 11/1540, Thái thượng hoàng Mạc Đăng Dung (lúc này đã 57 tuổi) cùng một số quan lại phải trực tiếp lên cửa Trấn Nam Quan (Lạng Sơn) thực hiện nghi thức đầu hàng mang tính biểu tượng trước đại diện nhà Minh.
Ông chấp nhận dâng bản đồ, sổ sách và cắt một số khu vực đất đai biên giới (thuộc vùng Quảng Ninh ngày nay) cho nhà Minh để đổi lấy hòa bình, ngăn ngăn chặn thảm họa chiến tranh từ phương Bắc.
Hành động này từng khiến ông bị các sử gia phong kiến (vốn mang tư tưởng trung quân bối Lê) chỉ trích gay gắt là "phản quốc", "cầu hòa". Tuy nhiên, dưới góc nhìn lịch sử hiện đại, nhiều nhà nghiên cứu đánh giá đây là một quyết định nhẫn nhịn, khôn khéo về ngoại giao để bảo vệ sinh mạng nhân dân và toàn vẹn lãnh thổ trong tình thế "ngàn cân treo sợi tóc".
