MẠC ĐĨNH CHI – LƯỠNG QUỐC TRẠNG NGUYÊN

Mạc Đĩnh Chi (1280 – ?), tự Tiết Phu, quê ở làng Lũng Động, Chí Linh. Mồ côi cha từ nhỏ, ông phải vào rừng chặt củi kiếm sống nuôi mẹ. Dáng người thấp bé, dung mạo xấu xí nên thường bị trêu chọc, khinh rẻ. Nhưng ông ra sức học tập và được Chiêu Quốc Vương nhận làm môn đồ, chu cấp cho ăn học.

Năm 1304, ông dự thi Đình, đỗ đầu nhưng vua Anh Tông thấy ông xấu xí nên không muốn cho đỗ. Mạc Đĩnh Chi dâng bài phú Ngọc tỉnh liên, tự ví mình như hoa sen trong giếng ngọc, ý nói nhà vua đừng chỉ đánh giá người qua tướng mạo bên ngoài. Vua khen hay, ban áo mão, cho vinh quy bái tổ và bổ chức quan.

Năm 1308, ông được cử sang nhà Nguyên làm sứ. Vua Nguyên ra câu đối: "Nhật hoả vân yên, bạch đán thiêu tàn ngọc thố" (nhà Nguyên lớn mạnh, dễ tiêu diệt các tiểu quốc). Mạc Đĩnh Chi ứng đối: "Nguyệt cung tinh đạn, hoàng hôn xạ lạc kim ô" (nước nhỏ cũng có thể đánh bại nước lớn). Vua Nguyên tức nhưng phải khen.

Một lần, ông nhận bài văn tế công chúa nhà Nguyên chỉ có một chữ "Nhất". Ông ứng khẩn đọc bài thơ bốn câu, cuối cùng kết bằng: "Y! Vân tán, tuyết tiêu, hoa tàn, nguyệt khuyết", khiến vua và quan nghe xong đều ngấn lệ.

Trong một lần khác, sứ thần Cao Ly và Mạc Đĩnh Chi cùng làm thơ trên quạt. Mạc Đĩnh Chi bí ý, liền nhìn trộm bài của sứ Cao Ly rồi ứng tác bài thơ hay hơn. Vua Nguyên cảm phục, phê lên quạt bốn chữ: "Lưỡng quốc Trạng Nguyên" (Trạng Nguyên hai nước).

Mạc Đĩnh Chi nổi tiếng liêm khiết, sống đạm bạc. Vua từng ban đêm sai người đem tiền bỏ vào nhà ông, ông đem tâu lại, vua bảo cứ lấy mà tiêu.

Thời gian ở Yên Kinh, ông kết thân với sứ thần Cao Ly, được mời sang Cao Ly và cưới cháu gái của sứ thần. Người thiếp này sinh cho ông một con gái, một con trai. Hậu duệ của ông ở Cao Ly lập ra một dòng tộc.

Cháu bảy đời của Mạc Đĩnh Chi là Mạc Đăng Dung – người sau này lật đổ nhà Lê, lập ra nhà Mạc. Khi lên ngôi, Mạc Đăng Dung truy tôn Mạc Đĩnh Chi là Kiến Thủy Khâm Ninh Văn Hoàng Đế. Nhà Mạc tồn tại khoảng 150 năm, trải qua 4 đời vua.