Mạc Đĩnh Chi, từ cậu bé bán củi đến Lưỡng quốc Trạng nguyên

Trong lịch sử khoa bảng Việt Nam, Mạc Đĩnh Chi là một trong những nhân vật để lại dấu ấn đặc biệt bởi tài năng và nghị lực vươn lên từ nghịch cảnh. Người con của vùng Lũng Động, huyện Chí Linh, nay là thôn Lũng Động, xã Nam Tân, huyện Nam Sách, tỉnh Hải Dương, đã đi qua tuổi thơ nghèo khó để trở thành Trạng nguyên và sau đó được cử đi sứ nhà Nguyên.

Mồ côi cha từ nhỏ, Mạc Đĩnh Chi cùng mẹ phải vào rừng sâu hái củi kiếm sống qua ngày. Nhà nghèo, người mẹ vẫn cố gắng cho con đi học, chỉ mong một ngày con đỗ đạt để giúp ích cho đời và thoát khỏi cảnh cơ cực. Hiểu được lòng mẹ, ông càng ra sức học tập. Ngay cả khi vai mang gánh củi đi bán, Mạc Đĩnh Chi vẫn tranh thủ đọc sách, nghiền ngẫm nghĩa sách. Không có sách thì mượn thầy, mượn bạn; không có tiền mua nến, ông đốt củi, hết củi lại lấy lá rừng đốt lên để học. Gian khổ không khiến ông nản chí, và chẳng bao lâu, Mạc Đĩnh Chi đã nổi tiếng là thần đồng nho học xứ Hải Đông.

Khoa thi Giáp Thìn năm 1304, Mạc Đĩnh Chi đỗ Hội nguyên rồi vào thi Đình. Ông được chấm đỗ Trạng nguyên, nhưng khi vào ra mắt, vua Trần Nhân Tông thấy tướng mạo xấu xí nên có ý không muốn cho ông đỗ đầu. Biết ý nhà vua, Mạc Đĩnh Chi làm bài “Ngọc tỉnh liên phú”, mượn hình ảnh một bông sen sinh ra trong giếng ngọc ở núi Hoa Sơn để gửi gắm chí khí và phẩm chất của mình. Bài phú được vua Trần Anh Tông xem và khen là thiên tài, sau đó cho ông đỗ Trạng nguyên, ban cờ hiển vinh quy bái tổ.

Sau khi trở về kinh đô, nhà vua cho vời Mạc Đĩnh Chi vào bệ kiến và hỏi việc chính trị. Ông trả lời đâu ra đấy, khiến vua rất hài lòng, rồi ban chức Hàn lâm học sĩ. Sau đó, ông thăng dần đến chức Thượng thư, rồi Đại Liêu ban Tả Bộc Xạ, tương đương chức Tể tướng.

Đến thời vua Trần Minh Tông, khi nhà Nguyên sai sứ sang phong vương cho nhà vua, Mạc Đĩnh Chi được cử làm Chánh sứ sang đáp lễ. Trong quá trình đi sứ, ông thể hiện tài năng ngoại giao và tầm trí tuệ, khiến vua tôi nhà Nguyên vô cùng kính phục. Mạc Đĩnh Chi làm quan trải qua ba triều vua Trần Anh Tông, Trần Minh Tông và Trần Hiếu Tông, đến chức Đại Liêu ban Tả Bộc Xạ.

Khi làm quan, Mạc Đĩnh Chi nổi tiếng trung thực, thanh liêm, hết lòng vì dân vì nước. Đến lúc già về hưu, ông chỉ có một nếp từ đường nhỏ bé để thờ tổ tiên. Thường ngày, ông vẫn ra quán lá uống bát nước vối, trò chuyện thân mật với dân làng, sống thanh bạch và giản dị như những người dân quê. Từ cậu bé mồ côi phải gánh củi kiếm sống, Mạc Đĩnh Chi đã vượt lên bằng nghị lực và sự học, trở thành Trạng nguyên và một người làm quan được kính trọng. Ngày nay, Hà Nội và Thành phố Hồ Chí Minh đều có đường phố, trường học mang tên Mạc Đĩnh Chi để tưởng nhớ công lao của ông.