Mạc Đĩnh Chi và hành trình từ cậu bé nghèo đến “Lưỡng quốc Trạng nguyên”

Nổi tiếng tài cao học rộng đến mức Hoàng đế nhà Nguyên khen ngợi là Lưỡng quốc Trạng Nguyên, Mạc Đĩnh Chi còn lưu danh sử sách bởi trí tuệ và khí tiết phi thường. Ông sinh năm 1272, tên tự Tiết Phu, quê ở Lũng Động, Chí Linh, Hải Dương. Dù mồ côi cha từ nhỏ, gia cảnh nghèo khó và ngoại hình thấp bé, xấu xí, ông vẫn quyết chí vượt khó vươn lên. Năm 1304, ông thi đỗ Trạng nguyên và dâng bài phú Ngọc tỉnh liên (Hoa sen trong giếng ngọc) tự ví mình như bông sen quý nơi núi cao để khẳng định phẩm giá bản thân, chinh phục hoàn toàn vua Trần Anh Tông.

Năm 1308, Mạc Đĩnh Chi được cử đi sứ nhà Nguyên giữa lúc quan hệ hai nước còn nhiều căng thẳng sau chiến tranh. Trước sự ngạo mạn của triều đình phương Bắc, ông liên tục dùng tài trí đáp trả sắc bén: dũng cảm đối lại câu đối uy hiếp bằng hình ảnh "bắn rụng mặt trời", xé bức trướng thêu chim sẻ đậu cành trúc để răn dạy đạo quân tử, và ứng khẩu bài văn tế một chữ "Nhất" tuyệt tác khiến cả vua tôi nhà Nguyên bàng hoàng ngấn lệ.

Trong buổi thi vịnh đề quạt cùng sứ thần Cao Ly, ông xuất thần viết bài thơ trích dẫn sách Luận ngữ thể hiện bản lĩnh của bậc đại trí. Khâm phục trước tài năng và khí tiết ấy, vua Nguyên đã tự tay phê lên chiếc quạt bốn chữ "Lưỡng quốc Trạng nguyên". Dù ở đỉnh cao danh vọng, ông vẫn giữ trọn lòng liêm khiết và thanh cao, từng đem tâu trả lại triều đình số tiền vua sai người lén bỏ vào nhà ban đêm để thử lòng.

Thời gian ở đất Bắc, ông được sứ thần Cao Ly mến tài gả cháu gái, mở ra một dòng tộc hậu duệ của ông tại phương Bắc. Trở về nước, ông giữ nhiều chức vụ quan trọng qua các đời vua Trần và sống một cuộc đời trọn vẹn thanh bạch. Sau này, cháu 7 đời của ông là Mạc Đăng Dung lập ra nhà Mạc, truy tôn ông làm Kiến Thủy Khâm Minh Văn Hoàng Đế.

Cuộc đời và sự nghiệp của Mạc Đĩnh Chi mãi là biểu tượng bất tử về tinh thần hiếu học, bản lĩnh ngoại giao và khí tiết kiên trung của con người Việt Nam.