Mạc Đĩnh Chi và “Ngọc tỉnh liên” – Giá trị con người không nằm ở vẻ bề ngoài

Một trong những câu chuyện nổi tiếng nhất gắn với Mạc Đĩnh Chi là bài phú “Ngọc tỉnh liên phú”, nghĩa là bài phú về hoa sen trong giếng ngọc. Theo các tài liệu lưu truyền về khoa thi năm 1304, Mạc Đĩnh Chi có bài thi xuất sắc, nhưng khi vào yết kiến, vóc dáng và diện mạo của ông không được vua Trần Anh Tông đánh giá cao. Trước hoàn cảnh ấy, ông đã dâng bài Ngọc tỉnh liên phú, lấy hình tượng hoa sen quý để thể hiện phẩm chất và giá trị của mình. 

Hoa sen vốn được xem là biểu tượng của sự thanh khiết. Hình ảnh “sen trong giếng ngọc” lại càng gợi đến một phẩm chất cao quý nằm ở nơi sâu kín, không phải ai cũng có thể nhận thấy ngay bằng mắt thường. Qua hình tượng ấy, người đời sau thường nhìn thấy tâm thế của Mạc Đĩnh Chi: dù ngoại hình không nổi bật, ông tin rằng học vấn và phẩm hạnh mới là điều quyết định giá trị thực sự của một con người.

Theo câu chuyện được ghi lại, sau khi đọc bài phú, vua Trần Anh Tông cảm phục tài năng của Mạc Đĩnh Chi và vẫn công nhận ông ở ngôi vị cao nhất của khoa thi. Dù một số tình tiết xung quanh sự kiện đã được kể lại dưới nhiều dị bản, việc Mạc Đĩnh Chi đỗ đầu khoa thi năm Giáp Thìn 1304 dưới triều Trần Anh Tông là thông tin được ghi nhận rõ ràng.

Câu chuyện Ngọc tỉnh liên vì vậy còn mang một giá trị vượt khỏi khuôn khổ lịch sử khoa cử. Nó nhắc chúng ta rằng không nên đánh giá một con người chỉ qua hình thức bên ngoài. Điều làm nên vị trí của Mạc Đĩnh Chi trong lịch sử không phải diện mạo mà là trí tuệ, nghị lực, nhân cách và những đóng góp của ông cho đất nước.