Mạc Đĩnh Chi – Vị sứ thần mang trí tuệ Đại Việt ra ngoài biên cương

Mạc Đĩnh Chi không chỉ nổi tiếng với danh vị Trạng nguyên mà còn là một trong những sứ thần tiêu biểu của triều Trần. Sau khi đỗ Trạng nguyên năm 1304 dưới triều vua Trần Anh Tông, ông được triều đình trọng dụng và giao nhiều trọng trách. Đặc biệt, ông từng hai lần được cử đi sứ sang nhà Nguyên vào các năm 1308 và 1324. Đây là những nhiệm vụ quan trọng bởi quan hệ giữa Đại Việt và nhà Nguyên lúc bấy giờ vẫn hết sức nhạy cảm sau ba lần quân Nguyên – Mông xâm lược Đại Việt vào thế kỷ XIII.

Trong các chuyến đi sứ của Mạc Đĩnh Chi, nhiều câu chuyện về tài ứng đối của ông đã được lưu truyền. Một giai thoại nổi tiếng kể rằng trong chuyến đi sứ năm 1308, đoàn sứ bộ Đại Việt đến cửa ải muộn nên quan giữ ải nhà Nguyên không chịu mở cửa. Viên quan ra một vế đối có nhiều chữ lặp lại, đại ý rằng: đến cửa quan chậm, cửa quan đã đóng, khách muốn qua thì hãy qua cửa quan. Mạc Đĩnh Chi nhanh trí đáp lại bằng một câu có kết cấu tương ứng, với ý: ra câu đối thì dễ, đối lại mới khó, xin mời tiên sinh đối trước. Cách trả lời vừa thông minh vừa khéo léo khiến người giữ ải phải thừa nhận tài ứng đối và mở cửa cho đoàn sứ bộ đi qua. Câu chuyện này được lưu truyền rộng rãi như một giai thoại về chuyến đi sứ của ông.

Một giai thoại khác kể rằng khi Mạc Đĩnh Chi vào triều kiến, phía nhà Nguyên muốn thử tài sứ thần Đại Việt nên đưa ra một vế đối mang hình ảnh mặt trời, lửa, mây và khói, ngụ ý mặt trời có thể thiêu cháy mặt trăng. Ẩn sau câu đối ấy là tư tưởng đề cao nước lớn và xem thường nước nhỏ. Mạc Đĩnh Chi lập tức đối lại bằng hình ảnh mặt trăng làm cung, sao làm tên, đến hoàng hôn có thể bắn rơi mặt trời. Vế đối vừa chỉnh về hình thức, vừa thể hiện khí phách không chịu lép vế của người đại diện cho Đại Việt. Đây cũng là câu chuyện được hậu thế thường nhắc đến khi nói về tài ứng biến và lòng tự trọng dân tộc của Mạc Đĩnh Chi.

Những câu chuyện đối đáp trên mang nhiều yếu tố giai thoại và không nên xem mọi chi tiết đều là sự kiện đã được chính sử xác nhận. Tuy nhiên, điều được sử liệu ghi nhận chắc chắn là Mạc Đĩnh Chi thực sự được nhà Trần cử đi sứ nhà Nguyên, trong đó chuyến đi năm 1308 được Đại Việt sử ký toàn thư nhắc tới. Việc triều đình lựa chọn ông cho những nhiệm vụ ngoại giao quan trọng cho thấy ông phải là người có học vấn uyên bác, khả năng ứng xử tốt và được triều đình đặc biệt tin tưởng.

Qua hình ảnh Mạc Đĩnh Chi trên đường đi sứ, hậu thế không chỉ thấy một Trạng nguyên giỏi văn chương mà còn thấy bản lĩnh của một người đại diện cho quốc gia. Trước triều đình một nước lớn, ông vẫn giữ được sự bình tĩnh, thông minh và lòng tự trọng của người Đại Việt. Chính trí tuệ cùng khí tiết ấy đã khiến tên tuổi Mạc Đĩnh Chi trở thành một biểu tượng đẹp trong lịch sử ngoại giao Việt Nam.