Mạc Thành To – Từ cậu bé bán bánh mì đến huyền thoại biệt động thành Cà Mau

Có một thời, giữa những con đường của thị xã Cà Mau, người ta thường bắt gặp một cậu bé nhỏ nhắn, vai quảy cần xé bánh mì hoặc mang thùng kem đi bán. Cậu len lỏi qua những khu phố, xuất hiện gần hàng rào khu quân sự, trước cổng các cơ quan của chính quyền đương thời. Trong mắt nhiều người, đó chỉ là một đứa trẻ mưu sinh giữa cuộc sống khó khăn.

Nhưng ít ai biết rằng, phía sau dáng vẻ bình thường ấy là một chiến sĩ trinh sát trẻ tuổi. Những con đường cậu đi qua, những nơi cậu dừng chân và những gì cậu quan sát đều có thể trở thành nguồn tin phục vụ cách mạng.

Cậu bé ấy là Mạc Thành To, còn được gọi là Tư Hùng – người sau này trở thành một trong những chiến sĩ quân báo nổi tiếng của phong trào cách mạng tại thị xã Cà Mau, được truy tặng danh hiệu Anh hùng Lực lượng vũ trang nhân dân.

Câu chuyện của ông là một lát cắt đặc biệt của cuộc kháng chiến: cuộc chiến không chỉ diễn ra trên chiến hào, mà còn ngay giữa phố phường, nơi mỗi bước chân, mỗi thông tin và mỗi lần tiếp cận mục tiêu đều đòi hỏi sự tỉnh táo, gan dạ cùng khả năng giữ bí mật.

Lớn lên giữa vùng đất có truyền thống cách mạng

Theo Báo Cà Mau, Mạc Thành To sinh năm 1943 tại ấp Phấn Thạnh, xã Thạnh Phú, huyện Cái Nước, tỉnh Cà Mau. Ông lớn lên trong một gia đình trên vùng đất giàu truyền thống đấu tranh cách mạng.

Sau khi học tiểu học ở quê, ông được gia đình cho ra thị xã Cà Mau tiếp tục học tại Trường Trung học bán công Nguyễn Hiền Năng. Những năm tháng học tập tại đây giúp ông quen thuộc với đường sá, khu phố và nhiều địa điểm trong thị xã – những hiểu biết về sau trở thành lợi thế trong hoạt động quân báo.

Năm 1958, khi còn rất trẻ, Mạc Thành To được kết nạp vào Đoàn Thanh niên Lao động Việt Nam. Đến năm 1959, khi tổ chức bị lộ, ông cùng một số học sinh phải rời trường lớp, trở về vùng giải phóng hoạt động.

Từ một học sinh, cuộc đời ông chuyển sang một chặng đường khác. Những kiến thức về địa bàn, sự nhạy bén khi quan sát và khả năng hòa mình vào đời sống thường nhật đã giúp ông thực hiện các nhiệm vụ bí mật.

Tháng 7/1960, tổ chức điều động Mạc Thành To về Thị đội Cà Mau, phụ trách công tác quân báo.

Đó là một nhiệm vụ đặc biệt khó khăn. Quân báo hoạt động giữa lòng địch không chỉ cần lòng dũng cảm. Người chiến sĩ còn phải nắm chắc địa bàn, nhận biết tình hình, bảo vệ bí mật và tìm cách hoàn thành nhiệm vụ trong một môi trường mà chỉ một sơ suất cũng có thể khiến bản thân cùng cơ sở cách mạng gặp nguy hiểm.

Mạc Thành To đã gắn bó với công việc ấy cho đến những ngày cuối đời.

Giữa lòng địch, lấy sự mưu trí làm lợi thế

Thị xã Cà Mau những năm cuối thập niên 1950 và trong những năm chiến tranh là địa bàn có nhiều cơ quan quân sự, an ninh và chính quyền của đối phương. Các hoạt động kiểm soát, truy lùng cơ sở cách mạng diễn ra thường xuyên.

Trong hoàn cảnh ấy, hoạt động quân báo có vai trò quan trọng đối với việc nắm tình hình, xây dựng cơ sở và tổ chức các trận đánh. Người chiến sĩ không thể chỉ dựa vào sức mạnh vũ khí; họ còn phải hiểu địa bàn và biết tận dụng những điều kiện của chính địa bàn ấy.

Mạc Thành To từng là học sinh tại thị xã, quen thuộc đường đi, lối lại và các khu vực đóng quân. Theo tư liệu Báo Cà Mau, ông thường được phân công cải trang, phối hợp với lực lượng quân báo và du kích mật để hoạt động trong nội ô, phục vụ những nhiệm vụ cách mạng.

Hình ảnh cậu bé bán bánh mì vì thế mang ý nghĩa hơn một câu chuyện về sự cải trang. Nó cho thấy cách một chiến sĩ có thể tận dụng những công việc bình thường để hòa vào đời sống đô thị, quan sát địa bàn và thực hiện nhiệm vụ mà không dễ bị nhận diện.

Đằng sau vẻ ngoài giản dị là yêu cầu nghiêm ngặt của công tác quân báo: phải kiên trì, kín đáo, hiểu tình hình và giữ vững nguyên tắc hoạt động bí mật. Những điều đó không tạo ra sự ồn ào như tiếng súng trên chiến trường, nhưng có thể góp phần quyết định sự thành bại của một nhiệm vụ.

Theo báo cáo thành tích được Báo Cà Mau dẫn lại, trong thời gian chưa đầy bảy năm kể từ khi được điều động về Thị đội Cà Mau đến lúc hy sinh vào tháng 3/1967, Mạc Thành To cùng tập thể đã xây dựng được 100 cơ sở cách mạng ở nội ô thị xã và trong hàng ngũ đối phương. Riêng ông đã cùng đồng đội hoặc độc lập tham gia 131 trận đánh lớn nhỏ.

Những con số ấy cho thấy cường độ hoạt động đáng kể của người chiến sĩ quân báo trẻ tuổi. Nhưng phía sau mỗi con số là một nhiệm vụ cụ thể, một địa bàn phải nắm chắc, một kế hoạch cần giữ bí mật và những hiểm nguy mà người thực hiện phải đối diện.

Những trận đánh ghi dấu một người chiến sĩ mưu trí

Trong số những chiến công được Báo Cà Mau ghi lại, có trận đánh ngày 10/8/1965 nhằm vào hội nghị bình định của đối phương tại hội trường tỉnh An Xuyên.

Địa điểm tổ chức nằm giữa khu vực tập trung nhiều cơ quan trọng yếu, được bảo vệ nghiêm ngặt. Việc tiếp cận mục tiêu trong điều kiện ấy đòi hỏi quá trình trinh sát và chuẩn bị cẩn trọng.

Theo bài viết “Huyền thoại biệt động thành Cà Mau”, Mạc Thành To cùng bộ phận quân báo được giao xây dựng kế hoạch đánh vào hội nghị. Phương án sử dụng cải trang để tiếp cận khu vực mục tiêu được triển khai. Kết quả, trận đánh gây thiệt hại lớn cho đối phương, với gần 40 người bị tiêu diệt hoặc bị thương theo cách diễn đạt trong bài báo; trong số đó có Nguyễn Hải Bình, Trưởng đoàn bình định tỉnh An Xuyên.

Trận đánh cho thấy vai trò của công tác quân báo trong việc chuẩn bị và tổ chức hoạt động tác chiến tại một địa bàn được bảo vệ chặt chẽ. Đây không chỉ là câu chuyện về sự táo bạo, mà còn là minh chứng cho việc hiểu địa bàn, thu thập thông tin và phối hợp tổ chức có thể tạo ra hiệu quả trong điều kiện tương quan lực lượng không thuận lợi.

Trước đó, ngày 16/8/1962, tổ quân báo do Mạc Thành To chỉ huy đã tổ chức phục kích một toán thám báo hoạt động dọc kênh Rạch Rập. Theo tư liệu địa phương, trận đánh làm lực lượng thám báo và một số nhân viên thuộc bộ máy đối phương bị tiêu diệt.

Một chiến công khác được Báo Cà Mau nhắc đến là trận đánh ngày 9/11/1963 tại khu vực bến đò chợ Kinh 16. Trong hoạt động này, Mạc Thành To cải trang để tiếp cận một cảnh sát đặc biệt mà phía cách mạng xác định là người gây nhiều tội ác với nhân dân.

Những sự kiện trên phản ánh đặc điểm hoạt động của người chiến sĩ quân báo trong nội ô: nhiệm vụ được tiến hành giữa địa bàn đông dân cư, gần các cơ quan kiểm soát của đối phương, nơi sự bí mật và chính xác có ý nghĩa sống còn.

Tuy nhiên, sẽ không đầy đủ nếu chỉ nhìn Mạc Thành To qua các trận đánh. Những thành tích của ông còn gắn với quá trình xây dựng cơ sở cách mạng – công việc đòi hỏi sự bền bỉ, khả năng phối hợp và sự tin cậy giữa các lực lượng.

Chính sự kết hợp giữa nắm tình hình, xây dựng cơ sở và tham gia chiến đấu đã tạo nên dấu ấn của ông trong lịch sử cách mạng Cà Mau.

Ngày 28 tháng 3 năm 1967

Con đường hoạt động cách mạng của Mạc Thành To kết thúc khi ông mới ở tuổi hai mươi bốn.

Theo Báo Cà Mau, ngày 28/3/1967, trên đường trở về sau khi thực hiện nhiệm vụ xây dựng cơ sở cách mạng tại vùng ven thị xã Cà Mau, ông bị phát hiện và rơi vào ổ phục kích của đối phương tại ấp Xóm Lớn, xã Lý Văn Lâm. Ông hy sinh tại đây.

Sự hy sinh ấy khép lại cuộc đời của một chiến sĩ quân báo trẻ tuổi, nhưng không khép lại câu chuyện về ông.

Theo lời kể của người em trai là Mạc Thành Bô được Báo Cà Mau ghi lại, sau khi Mạc Thành To hy sinh, thi thể ông bị đưa ra khu vực gần nhà xác bệnh viện và sau đó được chôn tại nghĩa địa gần sân bay Cà Mau. Do nghĩa trang nằm trong vùng bị kiểm soát gắt gao, gia đình chưa thể đưa hài cốt ông về ngay. Đến năm 1976, người quản trang chỉ nơi an táng để gia đình tìm và đưa hài cốt ông về chôn cất tại phần đất gia đình.

Những chi tiết ấy cho thấy chiến tranh không chỉ cướp đi sinh mạng người chiến sĩ, mà còn để lại nỗi đau và hành trình tìm kiếm, gìn giữ phần mộ của người thân đối với gia đình.

Mạc Thành To hy sinh khi tuổi đời còn rất trẻ, chưa lập gia đình. Những nhiệm vụ ông từng đảm nhận, những cơ sở cách mạng ông góp phần xây dựng và những trận đánh ông tham gia đã trở thành một phần trong ký ức đấu tranh của vùng đất Cà Mau.

Năm 2014, Nhà nước truy tặng ông danh hiệu Anh hùng Lực lượng vũ trang nhân dân, ghi nhận những cống hiến đặc biệt xuất sắc của ông trong cuộc kháng chiến.

Một huyền thoại được dựng nên từ những việc có thật

Hơn nửa thế kỷ đã trôi qua kể từ ngày Mạc Thành To hy sinh. Thị xã Cà Mau của những năm chiến tranh đã thay đổi, những con đường từng in dấu chân người chiến sĩ nay nằm trong nhịp sống của một đô thị đang phát triển.

Nhưng câu chuyện về Tư Hùng vẫn được nhắc lại qua các bài viết lịch sử, qua ký ức gia đình và qua những tư liệu lưu giữ về phong trào cách mạng địa phương.

Điều đáng nhớ ở Mạc Thành To không chỉ là số trận đánh hay những nhiệm vụ nguy hiểm ông đã thực hiện. Đó còn là hành trình trưởng thành của một người trẻ: từ ghế nhà trường đến công tác quân báo, từ những việc làm bí mật giữa phố phường đến sự hy sinh trong lúc thực hiện nhiệm vụ.

Ông đã sử dụng những hiểu biết về địa bàn, khả năng quan sát và sự mưu trí để phục vụ cách mạng. Những điều tưởng như bình thường trong đời sống đô thị – một con đường, một khu phố, một công việc mưu sinh – trong hoàn cảnh chiến tranh có thể trở thành yếu tố quan trọng của nhiệm vụ.

Lịch sử không chỉ được làm nên bởi những người đứng giữa trận tuyến với vũ khí trên tay. Lịch sử còn được làm nên bởi những người hoạt động âm thầm, kiên trì xây dựng cơ sở, nắm tình hình và chấp nhận hiểm nguy để hoàn thành nhiệm vụ.

Mạc Thành To là một trong những người như thế.