MẠC THỊ BƯỞI: BỐN LẦN QUA HÀNG RÀO DÂY THÉP GAI

Nữ Anh hùng Mạc Thị Bưởi (1927-1951)

Ngày 3 tháng 11 năm 1956, ngành Bưu điện Việt Nam phát hành bộ tem mang hình nữ anh hùng Mạc Thị Bưởi. Người con gái quê Hải Dương đã hy sinh năm năm trước đó, nhưng từ đây chân dung chị tiếp tục đi qua những lá thư, phong bì và những chuyến chuyển phát. Một hình ảnh nhỏ trên giấy gợi nhớ một người từng làm công việc liên lạc, mang tin qua những vùng bị kiểm soát. Sự gặp gỡ ấy không phải ngẫu nhiên trong cách người đời sau nhớ đến Mạc Thị Bưởi.

Chị sinh năm 1927 ở vùng Nam Sách, tỉnh Hải Dương, trong một gia đình lao động. Những năm kháng chiến chống Pháp, quê hương chị nằm trong vùng địch tổ chức đồn bốt và mạng lưới kiểm soát. Dân làng phải lo làm ruộng, bảo vệ gia đình và đối phó với những đợt càn quét. Trong hoàn cảnh ấy, người làm công tác cách mạng không phải lúc nào cũng mang súng. Có người cần ở lại gieo dựng niềm tin, giữ mối liên lạc với cán bộ và thuyết phục người dân giúp nhau vượt qua những ngày đầy bất trắc.

Mạc Thị Bưởi tham gia phong trào phụ nữ, làm giao thông liên lạc và xây dựng cơ sở kháng chiến. Tư liệu Bảo tàng Lịch sử Quốc gia ghi chị tổ chức được ba đội nữ du kích và xây dựng ba mươi lăm cơ sở tại ba thôn. Những con số cho thấy một mạng lưới được gây dựng giữa địa bàn nguy hiểm. Mỗi cơ sở là một nơi có người sẵn sàng giúp đỡ, tiếp nhận tin tức hoặc che chở cán bộ. Nhưng cũng là nơi có thể bị phát hiện, và người dân phải chịu những hậu quả nặng nề nếu đối phương lần ra dấu vết.

Đến năm 1949, quân Pháp tăng cường lập bốt, dựng hàng rào và tháp canh. Hoạt động của lực lượng địa phương trở nên khó khăn. Nhiều cán bộ phải tạm lánh sang khu vực khác, còn Mạc Thị Bưởi tiếp tục bám địa bàn. Chị vận động nhân dân chống việc bắt đi phu, chống những khoản thuế áp đặt và duy trì công tác phụ nữ. Đối với người làm việc thầm lặng, bám đất nghĩa là chấp nhận ngày nào cũng có thể gặp lính tuần tra, người chỉ điểm hoặc một cuộc lục soát bất ngờ.

Cuối năm 1950, bộ đội tổ chức đánh bốt Thanh Dung. Mạc Thị Bưởi được giao nhiệm vụ liên lạc và nắm tình hình. Trong trận đánh, theo các nguồn bảo tàng và Hội Liên hiệp Phụ nữ Việt Nam, chị nhiều lần bò qua các lớp rào dây thép gai để đưa tin, truyền đạt mệnh lệnh giữa các bộ phận chiến đấu. Có nguồn ghi bốn lần ra vào. Chi tiết ấy đủ để hình dung mức độ hiểm nguy mà không cần dựng thêm lời thoại hay những hành động chưa được ghi nhận.

Hàng rào dây thép gai trước một bốt lính được dựng để ngăn người tiếp cận, báo động khi có xâm nhập và tạo khoảng trống cho hỏa lực phòng thủ. Người giao liên đi qua nó không được quyền chọn một con đường dễ dàng. Nhiệm vụ đòi hỏi bình tĩnh, biết đường và biết khi nào cần trở lại. Nếu thư từ hoặc mệnh lệnh đến chậm, những người đang chiến đấu có thể không kịp phối hợp. Đó là lý do một nhiệm vụ truyền tin được ghi trong hồ sơ chiến công, dù người thực hiện không trực tiếp chỉ huy trận đánh.

Sau trận Thanh Dung, Mạc Thị Bưởi vẫn tiếp tục công việc vận động và tổ chức quần chúng. Năm 1951, chị tham gia chuẩn bị lương thực, thuốc men từ vùng tạm chiếm chuyển ra khu vực tự do phục vụ chiến đấu. Lương thực không tự đến với bộ đội từ một bản báo cáo. Phía sau từng chuyến vận chuyển là người tìm nguồn, người góp, người che giấu và người đưa qua các trạm kiểm soát. Công việc ấy liên kết cuộc sống của nhân dân với nhu cầu của lực lượng đang chiến đấu.

Trong một chuyến công tác, chị rơi vào cuộc phục kích, bị bắt. Tư liệu chính thống cho biết dù bị tra tấn, chị không khai báo cơ sở cách mạng. Ngày 23 tháng 4 năm 1951, chị bị sát hại, khi hai mươi bốn tuổi. Không cần hư cấu phút cuối để hiểu sự mất mát ấy. Những cơ sở chị gây dựng, những người từng nhận mệnh lệnh từ tay chị, những gia đình từng góp lương thực đều mất đi một người đồng hành mà họ có thể tin cậy.

Ngày 31 tháng 8 năm 1955, Mạc Thị Bưởi được truy tặng danh hiệu Anh hùng Lực lượng vũ trang nhân dân và Huân chương Quân công hạng Nhì. Năm sau, bộ tem mang chân dung chị ra đời, do họa sĩ Bùi Trang Chước thiết kế. Bốn mẫu tem ấy không nói hết được những ngày chị ở lại vùng tạm chiếm, nhưng chúng giữ lại tên tuổi một người phụ nữ trẻ trong ký ức công cộng.

Một lá tem vốn được dùng để đưa tin đi xa. Còn Mạc Thị Bưởi từng đưa những mệnh lệnh cần thiết qua hàng rào nguy hiểm để giữ mối liên lạc cho đồng đội. Từ nhiệm vụ nhỏ đến sự hy sinh lớn, cuộc đời chị nhắc người đọc rằng lịch sử không chỉ được làm nên ở nơi nổ súng. Nó còn được giữ bằng những lối đi bí mật, những cơ sở trong dân và những con người dám làm phần việc ít ai nhìn thấy.