Mái Đá Làng Vành
Mái đá Làng Vành, Di tích nằm ở phía Tây của dãy núi Trắng thuộc xóm Vành, xã Yên Phú, huyện Lạc Sơn, tỉnh Hoà Bình.
Cách thành phố Hoà Bình khoảng 60km theo quốc lộ 6 đến ngã ba Mãn Đức, rẽ trái theo đường 463 đến thị trấn Vụ Bản - huyện Lạc Sơn khoảng 55km, từ đây rẽ trái theo đường liên xã khoảng 5km là đến di tích.
Mái đá Làng Vành nằm cách sông Kỵ (Bến Kỵ) khoảng 400m về phía Nam. Địa danh núi Trắng, núi Vành đã được nhắc đến nhiều lần trong sử thi “Đẻ đất, đẻ nước” của người Mường.
Mái đá làng Vành được M.Colani phát hiện và khai quật năm 1929 trong đợt điều tra khảo cổ học khu vực núi đá vôi phía nam của tỉnh Hoà Bình. Người dân ở địa phương còn gọi mái đá làng Vành là hang ốc, bởi trong làng hang đá có rất nhiều vỏ ốc.
Mái đá làng Vành nằm vĩ độ 20029’18”, kinh độ 10306’24”. Đây là một mái đá khá rộng và thoáng mát, cửa rộng 30m, sâu 18m, vòm trần cao 10m, thấp dần về phía trong. Mặt bằng mái đá cao hơn mặt ruộng xung quanh khoảng 5m. Toàn bộ phần có vết tích tầng văn hoá được chiếu sáng tự nhiên, cửa quay về hướng Tây nam. Trong bức ảnh M.Colani chụp năm 1929, ngay sát cửa mái đá có một cây đa cổ thụ, chắc hẳn vào thời kỳ mà người nguyên thuỷ cư trú nơi đây có rất nhiều cây to che chắn có khả năng xưa kia là rừng cây rậm rạp, đối diện là kênh nước đến năm 2023 đoàn khảo cổ học Đông Nam Á về khai quật và khảng định mái đá làng Vành có người cổ đại sinh sống và có liên kết với hang Trại tại xã Tân Lập, huyện Lạc sơn.
Kết quả khai quật đã thống kê số hiện vật các loại thu được gồm: 972 hiện vật, trong đó:
Tầng văn hoá ở đây dầy gần 4m, mái đá được cấu tạo bởi đất sét vôi cùng với các vỏ nhuyễn thể, vỏ trai ốc núi, mai rùa và dụng cụ bằng đá. Mỗi tầng văn hoá là những tàn tích sau bữa ăn của người Hoà Bình cổ.
Các loại hình di vật đá thu được ở trong di chỉ mái đá làng Vành, bên cạnh công cụ ghè đẽo như rìu hình tam giác, rìu ngắn, rìu mài lưỡi, rìu có vai mài lưỡi, rìu mài toàn thân, chày, bàn nghiền, hòn kê đập, vòng đá, di vật xương, sừng, nhuyễn thể, di vật gốm, Mộ táng và di cốt ngườiM.Colani phát hiện ở mái đá làng Vành 1929 có mảnh của 8 hộp sọ...tại di chỉ mái đá làng Vành đã thu được số lượng rất lớn công cụ mài gồm: 54 công cụ mài lưỡi; 04 đục; 05 rìu mài toàn thân; 02 bàn mài; 05 viên đá có khoét lỗ và thu được 03 vòng đá.
Qua kết quả nghiên cứu khai quật và xác định các bon phóng xạ C14 ở di chỉ Mái đá làng Vành được M.Colani công bố năm 1930 cho thấy di tích Mái đá làng Vành thuộc nền Văn hoá Hoà Bình, có khung niên đại kéo dài từ 17.000 đến 18.000 năm cách ngày nay. M.Colani xếp Mái đá làng Vành vào giai đoạn trung gian của văn hoá Hoà Bình, là loại di tích khảo cổ học thời đại đá, thuộc loại di tích cư trú và mộ táng trong mái đá thuộc vùng sơn khối đá vôi.
Hiện nay di tích mái đá Làng Vành còn giữ nguyên một phần tầng văn hoá gốc, trên vách mái đá còn lại khá nhiều những lớp trầm tích của kỷ đệ tứ. Toàn bộ dãy núi đá Trắng và phần cực Tây nơi mái đá làng Vành còn được giữ nguyên trạng. Đây là một di tích tiêu biểu trong số các di tích của văn hoá Hoà Bình được phát hiện nghiên cứu ở tỉnh Hoà Bình./.
Với những giá trị lịch sử và khoa học quý giá của di tích, Mái đá làng Vành đã được Bộ Văn hoá – Thông tin cấp bằng công nhận “Di tích văn hoá cấp quốc gia” vào năm 2004. Bắt đầu từ năm 2005, lễ hội Khai hạ của người dân Yên Phú được phục dựng gắn với di tích Mái đá làng Vành tạo thành lễ hội xuống đồng được tổ chức 3 năm 1 lần vào ngày mồng 7 tháng giêng hàng năm (theo lịch của người Mường). Lễ hội được tổ chức vừa bảo tồn và phát huy các giá trị văn hoá truyền thống vừa góp phần tôn vinh giá trị của di tích.
Sau khi được cấp bằng công nhận “Di tích văn hoá cấp quốc gia”, khu di tích Mái đá làng Vành mới được xây dựng thêm một đoạn đường đi ngắn lên mái đá. “Cách di tích Mái đá làng Vành không xa là các di chỉ hang Trại, hang Đá Lý, hang Dúng, Mái đá Đa Phúc, chùa Khộp, đình Vành, chùa Rả…. Các di chỉ này hợp thành một cụm di tích chạy dọc thung lũng Mường Vang nên rất thuận lợi cho việc hình thành tuyến tham quan, du lịch, khám phá. Qua các đợt khảo sát đến ngày 11/4/2024 sở Văn hóa thể thao và du lịch tỉnh Hòa Bình đề xuất tu bổ, tô tạo cảnh quan di tích quốc gia Mái đá làng Vành, huyện Lạc Sơn.
