Mai Hắc Đế (Mai Thúc Loan) – Vị anh hùng dân tộc xưng Đế, giải phóng Nam Giao và lập nên triều đại tự chủ lẫy lừng tại vùng đất Hoan Châu (670 – 723).
Một tấm gương anh hùng kiệt xuất, thủ lĩnh kiên cường của nông dân và là vị Hoàng đế áo vải phất cờ khởi nghĩa đập tan ách đô hộ tàn bạo của nhà Đường ở thế kỷ VIII chính là Mai Hắc Đế (Mai Thúc Loan) – Vị anh hùng dân tộc xưng Đế, giải phóng Nam Giao và lập nên triều đại tự chủ lẫy lừng tại vùng đất Hoan Châu (670 – 723).
Xuất thân nghèo khó và sự oán thán dưới ách đô hộ nhà Đường
Mai Thúc Loan (sinh năm 670, quê gốc ở làng Mai Phụ, nay thuộc huyện Lộc Hà, tỉnh Hà Tĩnh, sau chuyển về sống ở Nam Đàn, Nghệ An) sinh ra trong một gia đình nông dân nghèo. Từ nhỏ, ông đã mồ côi cha mẹ, phải làm đủ nghề vất vả như mổ lợn, đốn củi, cày thuê để sống qua ngày.
Nhờ lao động từ nhỏ, ông có sức vóc phi phương, da đen bóng, võ nghệ cao cường và rất giàu lòng trượng nghĩa, được nhân dân vùng Hoan Châu (Nghệ An - Hà Tĩnh) hết sức mến phục.
Thế kỷ VIII, đất nước ta bị nhà Đường (Trung Quốc) đô hộ hà khắc dưới tên gọi An Nam đô hộ phủ. Bọn quan lại nhà Đường thi hành chính sách bóc lột dã man, bắt nhân dân ta phải cống nộp nhiều sản vật quý hiếm (trầm hương, ngà xước, đồi mồi...) và đặc biệt là việc gánh quả vải (vải thiều) đường xa hàng ngàn dặm sang Trường An cống nộp cho vua Đường, khiến biết bao người phải bỏ mạng nơi ngàn trùng sông núi.
Cuộc khởi nghĩa Hoan Châu chấn động (713)
Năm 713, trong một đợt gánh vải cống nộp cho nhà Đường vô cùng gian khổ, Mai Thúc Loan đã đứng lên kêu gọi những người phu cống nổi dậy chống lại bọn quan lại đô hộ:
Phất cờ khởi nghĩa: Ông lập căn cứ tại vùng núi Mụ Bồi, sau đó xây dựng thành Vạn An (nay thuộc thị trấn Nam Đàn, Nghệ An) làm trung tâm chỉ huy cuộc kháng chiến.
Đại đoàn kết dân tộc và liên minh quốc tế: Ông khéo léo quy tụ nhân dân khắp vùng Hoan Châu, Diễn Châu, Ái Châu, đồng thời chủ động liên kết với các nước láng giềng như Lâm Ấp (Champa), Chân Lạp và các tiểu quốc ở vùng Đông Nam Á để tạo nên sức mạnh tổng hợp.
Giải phóng phủ Tống Bình (Hà Nội): Tương truyền, lực lượng nghĩa quân phát triển lên tới hàng chục vạn người. Mai Thúc Loan tiến quân như vũ bão ra Bắc, đánh chiếm phủ thành Tống Bình (Hà Nội ngày nay). Quan Đô hộ nhà Đường là Quang Chú hoảng hốt tháo chạy về nước.
Xưng Hoàng đế và xây dựng triều đại tự chủ
Sau khi quét sạch bóng quân xâm lược, Mai Thúc Loan chính thức xưng làm Hoàng đế, tự xưng là Mai Hắc Đế (Hoàng đế da đen họ Mai) nhằm khẳng định vị thế độc lập, tự chủ hoàn toàn bình đẳng với nhà Đường:
Ông đóng đô tại thành Vạn An (Nghệ An), củng cố chính quyền, xá thuế cho nhân dân và giữ vững nền độc lập tự chủ cho đất nước trong gần 10 năm (713 – 722).
Việc ông xưng Đế (chữ dùng dành riêng cho các vị vua tự chủ vĩ đại) là sự nối tiếp ngọn lửa tự cường của Lý Nam Đế trước đó, giáng một đòn mạnh mẽ vào tư tưởng đại Hán coi nước ta là quận huyện thuộc địa.
Trận huyết chiến chống Dương Tư H勖 và di sản ngàn thu (722 – 723)
Năm 722, Vua Đường Huyền Tông hoảng sợ trước sự trỗi dậy của nước ta, cử tên tướng tàn độc Dương Tư H勖 cùng Quang Chú huy động 10 vạn quân tinh nhuệ sang đàn áp phong trào khởi nghĩa.
Mai Hắc Đế trực tiếp chỉ huy quân sĩ kiên cường chống trả cuộc tấn công quy mô lớn của địch:
Quân giặc dùng hỏa lực và quân số áp đảo bao vây thành Vạn An. Trận chiến diễn ra vô cùng ác liệt dọc sông Lam.
Trước sức ép quá lớn của kẻ thù, thành Vạn An thất thủ. Mai Hắc Đế rút quân vào rừng sâu tiếp tục tổ chức chiến thuật du kích tiêu hao sinh lực địch.
Do gian khổ vất vả và lâm bệnh nặng giữa chốn núi rừng, Mai Hắc Đế đã trút hơi thở cuối cùng vào năm 723, hưởng thọ 53 tuổi. Con trai ông là Mai Thúc Huy (Mai 少 Đế) tiếp tục nối chí cha chống giặc thêm một thời gian trước khi phong trào hoàn toàn bị đàn áp.
Ý nghĩa lịch sử và sự tôn kính của hậu thế
Cuộc khởi nghĩa Mai Hắc Đế là một trong những trang sử hào hùng nhất thời kỳ chống Bắc thuộc. Nó chứng minh cho sức mạnh đại đoàn kết dân tộc và khả năng tổ chức chiến tranh quy mô lớn của người Việt thế kỷ VIII.
Hàng năm, Lễ hội Đền vua Mai (Nam Đàn, Nghệ An) được tổ chức rầm rộ vào rằm tháng Giêng để tri ân công đức vô lượng của vị "Hoàng đế áo vải". Tên tuổi của Mai Hắc Đế mãi mãi ghi dấu vào sử sách dân tộc như một biểu tượng quật cường của chí khí Nam nhi Việt Nam.
