MAI LÃO BẠNG - CHÍ SĨ CÔNG GIÁO, NGƯỜI ĐƯA TINH THẦN DUY TÂN ĐẾN VỚI ĐỒNG BÀO CÔNG GIÁO

MAI LÃO BẠNG - CHÍ SĨ CÔNG GIÁO, NGƯỜI ĐƯA TINH THẦN DUY TÂN ĐẾN VỚI ĐỒNG BÀO CÔNG GIÁO

Năm sinh - mất: 866 - 1942

Quê quán: Họ Dụ Thành, xứ Dụ Thành, làng Quảng Ích, tổng Đậu Chử, nay thuộc xã Kỳ Khang, huyện Kỳ Anh, tỉnh Hà Tĩnh

Danh hiệu: Chí sĩ yêu nước; chí sĩ Công giáo

Trong phong trào Duy Tân và Đông Du đầu thế kỷ XX, Mai Lão Bạng là một nhân vật đặc biệt. Ông xuất thân từ một gia đình Công giáo ở Hà Tĩnh, từng học tại Đại chủng viện Xã Đoài và mang tên Già Châu, nhưng từ rất sớm đã tiếp xúc với tư tưởng yêu nước và các tân thư. Ông cùng những người đồng chí hướng xây dựng mạng lưới vận động trong đồng bào Công giáo, tham gia Đông Du, sang Nhật, Trung Quốc rồi Xiêm để hoạt động, nhiều lần bị bắt và chịu những năm tháng tù đày. Bên cạnh hoạt động tổ chức, ông còn dùng thơ văn để kêu gọi đồng bào Công giáo vượt qua khác biệt tôn giáo, cùng đặt lợi ích của dân tộc lên trên hết.

M

ai Lão Bạng sinh năm 1866 trong một gia đình Công giáo lâu đời ở vùng Kỳ Anh, Hà Tĩnh. Tên khai sinh của ông là Mai Văn Châu, tên thánh là Gioan Baotixita. “Mai Lão Bạng” là tên được sử dụng rộng rãi về sau trong các tài liệu về cuộc đời hoạt động của ông. Một số tư liệu giải thích tên này gắn với điển tích “lão bạng sinh châu”, nghĩa là con trai được sinh ra khi cha đã lớn tuổi. Còn tên “Già Châu” bắt nguồn từ thời gian ông học và hoạt động tại chủng viện.

Thuở nhỏ, Mai Văn Châu được học chữ Hán trong gia đình. Sau đó, ông được gửi vào Đại chủng viện Xã Đoài ở Nghệ An để học tập và chuẩn bị cho con đường hoạt động tôn giáo. Những năm tháng tại chủng viện lại trở thành một bước ngoặt quan trọng trong nhận thức của ông. Tại đây, ông chứng kiến sự phân biệt giữa giáo sĩ người Pháp và người Việt, cũng như sự kiểm soát chặt chẽ đối với học sinh và việc tiếp cận những tư tưởng mới từ bên ngoài. Những trải nghiệm ấy khiến ông ngày càng quan tâm đến tình hình đất nước và số phận của người Việt.

Trong thời gian học tại Xã Đoài, Mai Lão Bạng kết bạn với Lê Khánh, một người cùng học và cũng có khuynh hướng yêu nước. Hai người dần liên hệ với các linh mục và trí thức Công giáo có tinh thần dân tộc như Nguyễn Tường, Nguyễn Thần Đồng và Đỗ Quang Lĩnh. Thông qua những mối liên hệ ấy, họ được tiếp xúc với tân thư, báo chí và những tư tưởng mới đang lan truyền trong giới sĩ phu Việt Nam đầu thế kỷ XX.

Điều đặc biệt ở Mai Lão Bạng là ông không xem đạo và lòng yêu nước là hai con đường đối lập. Trái lại, ông tìm cách vận động đồng bào Công giáo cùng tham gia vào công cuộc cứu nước. Trong bối cảnh xã hội lúc ấy còn tồn tại những khoảng cách nhất định giữa đồng bào Công giáo và không theo Công giáo, chủ trương tập hợp sức mạnh dân tộc vượt qua khác biệt tôn giáo có ý nghĩa rất quan trọng.

Khoảng cuối năm 1904, đầu năm 1905, một tổ chức được biết đến với tên Duy Tân Giáo Đồ Hội hình thành trong mạng lưới những người Công giáo yêu nước ở Nghệ Tĩnh. Tổ chức này hoạt động theo tinh thần của Hội Duy Tân do Phan Bội Châu và các đồng chí xây dựng. Mai Lão Bạng và Lê Khánh có vai trò kết nối, vận động trong đồng bào Công giáo, tạo nên một mạng lưới đặc biệt giữa các giáo dân, giáo sĩ và những người yêu nước.

Đầu thế kỷ XX, phong trào Đông Du do Phan Bội Châu khởi xướng ngày càng phát triển. Mục tiêu trước mắt là đưa thanh niên Việt Nam sang Nhật Bản học tập, tiếp xúc với kiến thức mới và chuẩn bị lực lượng cho công cuộc cứu nước. Mai Lão Bạng trở thành một trong những người tích cực hưởng ứng phong trào, đặc biệt chú trọng vận động thanh niên Công giáo tham gia.

Năm 1908, Duy Tân Giáo Đồ Hội cử Mai Lão Bạng xuất dương để hỗ trợ Phan Bội Châu. Ông sang Nhật Bản và có thời gian hoạt động tại Tokyo, cùng Phan Bội Châu tổ chức công việc của phong trào. Từ một người hoạt động trong mạng lưới Công giáo yêu nước ở Nghệ Tĩnh, ông trở thành một mắt xích trực tiếp nối phong trào trong nước với trung tâm hoạt động của những người Việt yêu nước ở nước ngoài.

Tại Nhật Bản, một nhiệm vụ quan trọng của Mai Lão Bạng là vận động đồng bào Công giáo. Phan Bội Châu nhận thấy nếu phong trào cứu nước muốn có sức mạnh rộng lớn thì không thể bỏ qua hàng triệu người Việt theo các tôn giáo khác nhau. Mai Lão Bạng, với xuất thân và uy tín trong cộng đồng Công giáo, có điều kiện đặc biệt để thực hiện công việc này.

Ông dùng văn chương để vận động. Tác phẩm nổi tiếng gắn với hoạt động này là “Lão Bạng phổ khuyến”, một bài ca dài nhằm khuyên đồng bào Công giáo cùng hướng về quê hương và dân tộc. Trong tư tưởng của ông, người Công giáo có thể giữ đức tin của mình nhưng vẫn có trách nhiệm với đất nước, bởi khác biệt tôn giáo không thể xóa bỏ mối quan hệ đồng bào và đồng chủng.

Những lời vận động ấy mang một ý nghĩa đặc biệt trong bối cảnh lịch sử lúc đó. Mai Lão Bạng muốn phá bỏ quan niệm cho rằng người Công giáo và người không theo Công giáo là hai cộng đồng tách biệt. Với ông, trước khi là người thuộc một tôn giáo, mỗi người Việt đều có chung quê hương, chung lịch sử và chung trách nhiệm đối với vận mệnh dân tộc. Chính tư tưởng ấy giúp ông trở thành một trong những cầu nối quan trọng giữa phong trào yêu nước đầu thế kỷ XX và cộng đồng Công giáo ở Nghệ Tĩnh.

Nhưng hoạt động của phong trào ngày càng bị chính quyền thực dân theo dõi. Năm 1909, sau khi phong trào Đông Du bị chính quyền Nhật trục xuất và đàn áp, mạng lưới Duy Tân Giáo Đồ Hội ở Nghệ Tĩnh cũng bị phá vỡ. Ngày 12 tháng 6 năm 1909, các linh mục Nguyễn Tường, Nguyễn Thần Đồng và Đỗ Quang Lĩnh bị bắt. Hàng trăm giáo dân liên quan đến phong trào cũng bị bắt hoặc tù đày. Mai Lão Bạng bị kết án vắng mặt; một tài liệu dựa trên hồ sơ của Pháp cho biết ông bị tòa án Nam triều ở Vinh kết án tử hình vắng mặt ngày 3 tháng 9 năm 1909.

Trong khi quê nhà bị truy bắt, Mai Lão Bạng tiếp tục con đường hoạt động ở nước ngoài. Đầu năm 1910, ông gặp lại Phan Bội Châu tại Quảng Đông. Khi một bộ phận những người yêu nước Việt Nam chuyển hoạt động về Xiêm, Mai Lão Bạng được cử sang đó cùng Đặng Thúc Hứa xây dựng cơ sở. Hai người tổ chức Trại Cày Bản Thầm, hướng tới việc xây dựng một cơ sở sản xuất và hậu cần lâu dài cho phong trào.

Trại Cày không chỉ đơn thuần là nơi sản xuất nông nghiệp. Trong hoàn cảnh những người Việt yêu nước phải hoạt động xa quê hương, một cơ sở như vậy có thể cung cấp nơi ăn ở, sinh hoạt và tạo nguồn lực cho hoạt động lâu dài. Việc xây dựng cơ sở kinh tế ở Xiêm cho thấy phong trào Duy Tân - Đông Du không chỉ dựa vào những cuộc vận động chính trị mà còn cố gắng tạo dựng những nền tảng vật chất cho hoạt động ở nước ngoài.

Nhưng cuộc sống của những người yêu nước trên đất khách không hề bình yên. Trong thời gian hoạt động ở Xiêm, nội bộ những người Việt xa quê có lúc nảy sinh khó khăn và bất đồng. Mai Lão Bạng đã sáng tác bài “Khuyên đồng tâm”, dài tới 178 câu, để kêu gọi mọi người đoàn kết, nhắc nhở những người đồng chí đang sống nơi đất khách phải đặt việc cứu nước và xây dựng cơ sở chung lên trên những bất đồng cá nhân.

Chính những câu chuyện ấy cho thấy Mai Lão Bạng không chỉ là người thực hiện nhiệm vụ được giao. Ông còn là người dùng văn chương để kết nối con người. Nếu “Lão Bạng phổ khuyến” hướng tới đồng bào Công giáo trong nước, thì “Khuyên đồng tâm” lại hướng tới chính những người đồng chí đang hoạt động ở nước ngoài. Trong cả hai trường hợp, ông đều xem sự đoàn kết là một điều kiện quan trọng của phong trào yêu nước.

Sau đó, Mai Lão Bạng tiếp tục hoạt động tại Trung Quốc. Ông nhiều lần liên hệ với Phan Bội Châu và những người yêu nước Việt Nam ở Quảng Đông, Hồng Kông. Đầu năm 1914, chính quyền quân phiệt Quảng Đông dưới quyền Long Tế Quang tiến hành bắt giữ những người Việt Nam hoạt động tại khu vực này. Mai Lão Bạng bị bắt và phải trải qua một thời gian dài trong nhà tù.

Theo một số tư liệu, ông bị giam tại Quảng Đông hơn ba năm. Phan Bội Châu sau khi được thả năm 1917 mới biết Mai Lão Bạng vẫn còn trong tù và tìm cách nhờ những người có thế lực tại Quảng Đông can thiệp. Đến tháng 3 năm 1917, sau khi tình hình chính trị tại Quảng Đông thay đổi, Mai Lão Bạng mới được trả tự do.

Sau khi ra tù, Mai Lão Bạng tới Thượng Hải và gặp một số người Việt Nam yêu nước vừa vượt ngục Côn Đảo sang Trung Quốc. Họ tìm cách liên hệ với Phan Bội Châu. Nhưng trước khi có thể đoàn tụ với Phan Bội Châu, nhóm của ông bị Phan Bá Ngọc báo cho mật thám Pháp. Mai Lão Bạng bị bắt và giải về Việt Nam. Những người cùng bị bắt với ông cũng chịu những hình phạt nặng nề.

Sau khi bị đưa về nước, Mai Lão Bạng tiếp tục phải chịu sự kiểm soát của chính quyền thực dân. Ông bị đày ra Côn Đảo trong một thời gian dài. Những năm tháng ở Côn Đảo là một chặng khác trong cuộc đời hoạt động của ông: từ Nhật Bản đến Trung Quốc, rồi trở lại Việt Nam trong cảnh tù đày. Con đường cứu nước mà ông lựa chọn đã khiến phần lớn tuổi trẻ và trung niên của ông gắn với những cuộc lưu lạc, bắt bớ và nhà tù.

Các nguồn có sự khác nhau về tổng thời gian Mai Lão Bạng bị giam giữ và cách phân chia từng giai đoạn tù đày. Vì vậy, thay vì khẳng định một con số tuyệt đối, có thể chắc chắn rằng ông đã trải qua nhiều năm bị bắt và giam giữ ở cả Trung Quốc lẫn Việt Nam, trong đó có thời gian bị đày ra Côn Đảo.

Sau khi được trả tự do, Mai Lão Bạng trở về Nghệ An. Ông sống tại Vinh và làm nghề bốc thuốc để kiếm sống. Những năm tháng hoạt động cách mạng đã qua, nhưng ông vẫn giữ liên hệ với những người đồng chí cũ. Đặc biệt, ông duy trì tình bạn thân thiết với Phan Bội Châu, người mà ông từng cùng hoạt động tại Nhật Bản, Trung Quốc và Xiêm.

Phan Bội Châu sau khi bị bắt và đưa về Huế, sống những năm cuối đời trong tình trạng bị an trí tại Bến Ngự. Hằng năm, Mai Lão Bạng thường vào Huế thăm người bạn cũ. Có thời gian ông ở Vinh khoảng sáu tháng rồi vào Huế với Phan Bội Châu khoảng sáu tháng. Mối quan hệ giữa hai người vì thế không chỉ là quan hệ đồng chí mà còn là tình bằng hữu kéo dài qua nhiều thập niên và nhiều biến cố.

Phan Bội Châu từng tặng Mai Lão Bạng một bức ảnh “Ông già Bến Ngự” có lời đề tặng nhắc đến những năm tháng cùng nhau cứu nước và những giới hạn của bản thân. Cụ Phan cũng tặng ông một đôi câu đối, trong đó nhắc đến việc Mai Lão Bạng vì lòng yêu nước mà đã “liều thân” và trải qua những năm tháng “góc bể chân mây”. Những lời ấy phản ánh sự trân trọng của Phan Bội Châu đối với người bạn đồng chí đã cùng mình trải qua nhiều gian nan.

Ở Vinh, Mai Lão Bạng mở hiệu thuốc để sinh sống. Cuộc đời ông lúc này đã trở nên lặng lẽ hơn rất nhiều so với những năm tháng hoạt động ở Nhật Bản, Trung Quốc và Xiêm. Nhưng sự im lặng ấy không có nghĩa là những lý tưởng cũ biến mất. Ông vẫn giữ mối liên hệ với những người yêu nước, vẫn gặp gỡ Phan Bội Châu và vẫn được những người cùng thời nhớ đến như một chí sĩ đã dành phần lớn cuộc đời cho phong trào cứu nước.

Mai Lão Bạng qua đời vào tháng 10 năm 1942 tại Vinh. Ban đầu, ông được an táng tại nghĩa địa giáo xứ Cầu Rầm, phía cửa Hữu thành Nghệ. Về sau, phần mộ được cải táng về quê nhà ở Kỳ Anh. Ngày nay, tên Mai Lão Bạng vẫn được đặt cho đường phố ở Vinh và Hà Tĩnh, thể hiện sự ghi nhớ đối với một nhân vật có đóng góp đặc biệt trong lịch sử phong trào yêu nước đầu thế kỷ XX.

Điều làm nên nét riêng của Mai Lão Bạng không chỉ nằm ở số năm ông hoạt động hay những lần bị bắt giam. Đóng góp nổi bật hơn của ông là việc đưa tinh thần yêu nước đến với một bộ phận đồng bào Công giáo trong một giai đoạn lịch sử mà sự khác biệt tôn giáo có thể trở thành một rào cản đối với việc tập hợp lực lượng. Ông đã cố gắng chứng minh bằng chính cuộc đời mình rằng giữ đạo và yêu nước không phải là hai lựa chọn loại trừ nhau.

Từ chủng viện Xã Đoài đến Tokyo, từ Quảng Đông đến Xiêm, từ những cơ sở hoạt động ở nước ngoài đến nhà tù Côn Đảo và cuối cùng trở về Vinh, cuộc đời Mai Lão Bạng là một hành trình dài của một trí thức Công giáo yêu nước. Ông không để khác biệt tôn giáo ngăn mình đứng vào dòng chảy chung của dân tộc. Ông dùng tri thức, văn chương, các mối quan hệ và khả năng vận động cộng đồng để đóng góp cho phong trào Duy Tân - Đông Du, đồng thời chấp nhận những năm tháng tù đày và lưu lạc vì con đường mình đã lựa chọn.

Mai Lão Bạng vì thế xứng đáng được nhớ đến như một trong những chí sĩ Công giáo tiêu biểu của phong trào yêu nước Việt Nam đầu thế kỷ XX. Di sản của ông không chỉ nằm trong những bài thơ, những chuyến xuất dương hay những năm tháng tù đày, mà còn nằm ở tư tưởng đoàn kết đồng bào vượt qua khác biệt để cùng hướng tới lợi ích của đất nước. Đối với thế hệ hôm nay, câu chuyện ấy gợi nhắc rằng tinh thần cộng đồng được xây dựng từ khả năng tôn trọng sự khác biệt nhưng vẫn tìm được điểm chung; và lòng yêu nước có thể được thể hiện bằng nhiều con đường khác nhau, trong đó có việc đem tri thức, niềm tin, tài năng và sức lực của mình đóng góp cho xã hội.