MÁI NHÀ CỦA BÀ - NƠI THỜI HOA LỬA ĐI QUA

ó những câu chuyện về chiến tranh được lưu lại trong những trang sách, những thước phim hay những dòng tên trên bia tưởng niệm. Nhưng cũng có những câu chuyện chỉ được truyền lại qua lời kể của những người trong gia đình, nằm trong ký ức của một người bà, một mái nhà hay một tấm ảnh cũ. Với tôi, câu chuyện về chiến tranh không bắt đầu từ những bài học lịch sử trong sách giáo khoa, mà bắt đầu từ chính gia đình mình, từ một người phụ nữ mà tôi luôn tự hào gọi bằng hai tiếng thân thương: bà. Bà tôi là cụ Nguyễn Thị Coi (1918–2013), một Bà mẹ Việt Nam Anh hùng.

Bà đã đi xa từ năm 2013, nhưng câu chuyện về cuộc đời bà vẫn được người thân nhắc lại. Khi còn nhỏ, tôi chỉ biết bà là một người bà trong gia đình. Tôi chưa đủ lớn để hiểu rằng đằng sau dáng hình của một người phụ nữ bình dị ấy là cả một cuộc đời gắn với những năm tháng chiến tranh đầy mất mát. Càng lớn, càng hiểu hơn về câu chuyện của bà, tôi càng nhận ra rằng cuộc đời bà không chỉ là câu chuyện của riêng một gia đình, mà còn là một phần ký ức về một thế hệ đã sống, chiến đấu và hy sinh cho quê hương, đất nước.

Trong những năm kháng chiến chống Mỹ, căn nhà của bà không chỉ là nơi gia đình sinh sống. Ngôi nhà ấy từng cho những người lính cách mạng ở để chiến đấu. Ngày hôm nay, khi nghĩ về một mái nhà, chúng ta thường nghĩ đến sự bình yên, đến nơi để trở về sau một ngày học tập và làm việc. Nhưng trong chiến tranh, một mái nhà có thể mang một ý nghĩa khác. Đó có thể là nơi trú chân của người lính, nơi che chở cho cán bộ cách mạng và cũng là nơi chứa đựng những hiểm nguy mà người dân phải đối mặt.

Tôi không được chứng kiến những năm tháng ấy, cũng không biết chính xác những người lính đã ở trong nhà bà bao nhiêu lần, những ngày tháng đó diễn ra như thế nào. Nhưng tôi hiểu rằng, giữa chiến tranh, việc mở cửa cho những người đang hoạt động cách mạng là một sự lựa chọn cần rất nhiều lòng can đảm. Bà và gia đình đã âm thầm góp một phần nhỏ bé của mình vào cuộc đấu tranh chung của dân tộc. Có lẽ khi ấy, bà không nghĩ những việc mình làm sẽ trở thành một câu chuyện được kể lại nhiều năm sau. Bà chỉ biết đất nước đang chiến tranh, có những người đang chiến đấu và mình có thể giúp được điều gì thì cố gắng giúp điều đó.

Nhưng chiến tranh không chỉ đi qua trước cửa nhà bà. Chiến tranh bước thẳng vào chính gia đình bà.

Bà có hai người con tham gia chiến tranh. Hai người con ấy đã rời mái nhà, rời vòng tay của mẹ để lên đường chiến đấu. Tôi thường tự hỏi, ngày họ đi, bà đã dặn các con những gì? Có lẽ bà cũng như bao người mẹ khác, vừa tự hào vừa lo lắng. Người mẹ nào cũng mong con mình trở về. Nhưng trong chiến tranh, không phải cuộc chia tay nào cũng có ngày đoàn tụ.

Hai người con của bà đã hy sinh và được Nhà nước công nhận là liệt sĩ.

Hai chữ “liệt sĩ” thật ngắn, nhưng phía sau đó là cả một cuộc đời. Là tuổi trẻ của một con người, là những ước mơ chưa kịp thực hiện, là một mái nhà mãi mãi thiếu đi một người, là một người mẹ không còn được nghe tiếng con gọi. Và với bà, đó có lẽ là nỗi đau không bao giờ có thể nói hết bằng lời.

Tôi không được chứng kiến ngày bà nhận tin con hy sinh. Tôi cũng không thể biết bà đã khóc bao nhiêu, đã đau đớn như thế nào. Tôi chỉ có thể hình dung qua những gì người thân kể lại. Nhưng càng nghĩ, tôi càng thương bà. Bởi người ta thường nói nhiều về sự hy sinh của những người đã ngã xuống, nhưng đôi khi chúng ta quên rằng phía sau mỗi người lính hy sinh là một gia đình phải sống tiếp với khoảng trống không gì có thể lấp đầy.

Chiến tranh có thể kết thúc, nhưng nỗi đau của những người ở lại thì không dễ dàng kết thúc. Nó có thể nằm trong một bữa cơm thiếu một người, trong một tấm ảnh cũ, trong ngày giỗ hay trong những lần nhắc lại một cái tên đã trở thành ký ức.

Thế nhưng, câu chuyện về gia đình bà vẫn chưa dừng lại ở sự hy sinh của hai người con. Bà còn có một người con gái cũng có công với cách mạng. Người con gái ấy có chồng là một người lính và ông cũng đã hy sinh trong thời kỳ kháng chiến.

Một người mẹ mất con. Một người vợ mất chồng. Một gia đình có những người thân yêu lần lượt ra đi vì chiến tranh. Những mất mát cứ nối tiếp nhau. Nhưng họ vẫn phải sống, vẫn phải bước tiếp. Có lẽ đó là điều khiến tôi xúc động nhất khi nhìn lại câu chuyện của bà: sau tất cả những đau thương, họ vẫn tiếp tục sống và gìn giữ gia đình.

Khi hiểu đầy đủ hơn về cuộc đời bà, tôi mới cảm nhận được ý nghĩa của danh hiệu Bà mẹ Việt Nam Anh hùng.

Đó không chỉ là một danh hiệu được trao để ghi nhận sự hy sinh. Đằng sau danh hiệu ấy là một người mẹ đã từng tiễn con lên đường, rồi phải nhận tin con không trở về. Là một người phụ nữ đã âm thầm chịu đựng nỗi đau mất con và tiếp tục sống. Là một gia đình đã từng che chở cho những người lính cách mạng và chịu những mất mát lớn lao trong chiến tranh.

Bà không trực tiếp cầm súng ngoài chiến trường, nhưng bà vẫn là một phần của cuộc chiến ấy. Bởi chiến tranh không chỉ có những người lính nơi tiền tuyến. Phía sau họ là những người mẹ, người vợ, người cha và những gia đình nơi hậu phương. Có những người góp sức bằng một mái nhà, một bữa cơm, một sự che chở. Có những người góp sức bằng chính những người con của mình. Và có những người phải dành phần đời còn lại để mang theo nỗi đau của những người đã hy sinh.

Bà tôi là một trong những người như thế.

Bà sinh năm 1918 và mất năm 2013. Gần một thế kỷ là một quãng đời rất dài. Bà đã đi qua những năm tháng đất nước còn chiến tranh, chứng kiến những người thân yêu ra đi và rồi chứng kiến ngày đất nước hòa bình. Bà đã sống đủ lâu để nhìn thấy những thế hệ sau mình lớn lên trong một cuộc sống hoàn toàn khác.

Còn tôi được sinh ra trong hòa bình.

Tôi chưa từng nghe tiếng bom đạn giữa đêm. Chưa từng phải tiễn người thân ra trận mà không biết ngày trở về. Chưa từng phải chờ đợi một người thân từ chiến trường. Tôi được đến trường, được học tập, được theo đuổi những ước mơ của mình và được sống bên những người thân yêu.

Trước đây, tôi từng nghĩ những điều đó là bình thường. Nhưng khi biết câu chuyện của bà, tôi hiểu rằng những điều bình thường ấy đã được đánh đổi bằng rất nhiều mất mát.

Hòa bình không tự nhiên mà có.

Đằng sau cuộc sống yên bình hôm nay là những người trẻ đã ra đi và không trở lại. Là những người mẹ đã mất con. Là những người vợ đã mất chồng. Là những gia đình đã chịu những khoảng trống không bao giờ được lấp đầy. Và là những con người bình dị như bà tôi, những người đã âm thầm góp sức trong những năm tháng đất nước cần họ.

Có lẽ vì vậy mà tôi càng hiểu hơn trách nhiệm của thế hệ mình.

Chúng tôi không cần phải cầm súng ra chiến trường như thế hệ của bà. Nhưng chúng tôi có trách nhiệm giữ gìn những gì thế hệ trước đã đánh đổi để có được. Đó là sống có trách nhiệm, học tập, làm việc, biết yêu thương gia đình, biết trân trọng hòa bình và đặc biệt là không quên lịch sử.

Bà đã mất năm 2013. Tôi không còn cơ hội để ngồi bên bà và hỏi về những năm tháng ấy. Không thể hỏi bà ngày xưa đã tiễn các con như thế nào, đã cảm thấy ra sao khi biết con hy sinh, hay những người lính cách mạng đã từng ở trong căn nhà của bà như thế nào.

Có những câu hỏi, đến khi chúng ta đủ lớn để muốn hỏi, thì người có thể trả lời đã không còn nữa.

Có lẽ chính vì vậy, tôi muốn kể lại câu chuyện này.

Tôi muốn kể về bà không chỉ với tư cách một Bà mẹ Việt Nam Anh hùng, mà trước hết là một người mẹ, một người phụ nữ đã sống một cuộc đời đầy yêu thương và mất mát. Tôi muốn kể về hai người con của bà đã hy sinh, về người con gái có công với cách mạng và người con rể đã nằm lại trong chiến tranh. Tôi muốn kể về căn nhà từng mở cửa cho những người lính cách mạng. Và tôi muốn kể để những người trẻ hôm nay hiểu rằng, phía sau hai chữ “hòa bình” là biết bao câu chuyện không bình yên.

Nếu ngày hôm nay tôi có thể nói một lời với bà, tôi muốn nói rằng: Bà ơi, cháu đã hiểu hơn về cuộc đời bà.

Có thể khi bà còn sống, cháu chưa đủ lớn để hiểu hết những gì bà đã trải qua. Nhưng hôm nay, cháu hiểu rằng cuộc đời bà không chỉ là ký ức của riêng gia đình mình. Đó còn là câu chuyện của một thế hệ những người mẹ Việt Nam đã đi qua chiến tranh bằng sự hy sinh và lòng yêu nước.

Bà đã đi qua một thời hoa lửa.

Còn chúng cháu đang sống trong những ngày hòa bình.

Khoảng cách giữa hai thế hệ là rất lớn, nhưng chính cuộc đời bà đã nối chúng cháu với quá khứ. Bà nhắc chúng cháu rằng cuộc sống bình yên hôm nay là một món quà được đánh đổi bằng tuổi trẻ, bằng nước mắt và bằng cả sự hy sinh của những người đi trước.

Bởi vậy, tôi sẽ kể câu chuyện về bà.

Không phải để làm cho quá khứ trở nên lớn lao hơn, mà để quá khứ không bị lãng quên.

Không phải để chúng tôi sống mãi trong chiến tranh, mà để chúng tôi biết trân trọng hòa bình.

Không phải chỉ để nhớ về một người bà, mà để nhớ về một thế hệ đã sống và hy sinh vì đất nước.

Bà đã đi xa, nhưng câu chuyện của bà vẫn còn ở lại.

Ở lại trong gia đình tôi.

Ở lại trong ký ức của những người thân.

Ở lại trong những người con, người cháu đang được sống trong hòa bình.

Và hôm nay, ở lại trong những dòng chữ này.

Để tôi có thể kể về bà.

Để những người đã hy sinh không bị lãng quên.

Để thế hệ trẻ hôm nay hiểu rằng bình yên chưa bao giờ là điều tự nhiên mà có.

Và để chúng tôi biết rằng, cách tốt nhất để tri ân những người đã đi qua thời hoa lửa không chỉ là nhớ về họ, mà còn là sống thật tốt trong những ngày hòa bình mà họ đã đánh đổi cả cuộc đời để chúng ta có được.