MAI THÚC LOAN – TỪ NGƯỜI DÂN ÁO VẢI ĐẾN MAI HẮC ĐẾ

Đầu thế kỷ VIII, vùng đất Hoan Châu – khu vực thuộc miền Trung nước ta ngày nay – đang nằm dưới quyền cai trị của nhà Đường. Người dân phải chịu sự kiểm soát của chính quyền đô hộ và những nghĩa vụ nặng nề. Trong hoàn cảnh ấy, một người con của vùng đất Hoan Châu tên Mai Thúc Loan xuất hiện.

Theo các tư liệu được Bảo tàng Lịch sử Quốc gia giới thiệu, quê gốc của Mai Thúc Loan ở vùng Mai Phụ, Thiên Lộc xưa, nay thuộc khu vực Mai Lâm, Hà Tĩnh; ông sinh ra, lớn lên và dấy nghiệp ở vùng Ngọc Trừng, Nam Đường, nay thuộc Nam Đàn, Nghệ An. Tuổi thơ của ông không phải một tuổi thơ đủ đầy. Cha mẹ lần lượt qua đời khi ông còn nhỏ và ông được một người bạn của cha là Đinh Thế nhận làm con nuôi.

Mai Thúc Loan trưởng thành giữa cuộc sống của những người dân lao động. Chính từ cuộc sống ấy, ông hiểu rất rõ những nhọc nhằn mà người dân phải gánh chịu.

Có lẽ điều khiến Mai Thúc Loan trở nên khác biệt không phải bởi ông xuất thân từ một gia đình quyền quý hay có sẵn binh quyền trong tay. Ông đi lên từ chính cộng đồng của mình. Bởi vậy, khi đứng lên chống lại chính quyền đô hộ, ông có thể dựa vào sự ủng hộ của đông đảo nhân dân trong vùng.

Khoảng năm 713, cuộc khởi nghĩa Hoan Châu bùng lên dưới sự lãnh đạo của Mai Thúc Loan. Theo Bảo tàng Lịch sử Quốc gia, nghĩa quân đã đánh bại lực lượng của nhà Đường tại Hoan Châu và đẩy quan Thái thú Quang Sở Khách ra khỏi khu vực. Từ một cuộc nổi dậy ở địa phương, phong trào ngày càng phát triển về quy mô.

Nhưng Mai Thúc Loan hiểu rằng muốn đối đầu với một đế chế lớn như nhà Đường thì chỉ dựa vào lực lượng trong một vùng đất là chưa đủ.

Cuộc khởi nghĩa vì thế không dừng lại ở Hoan Châu.

Mai Thúc Loan mở rộng ảnh hưởng ra nhiều khu vực khác và tìm kiếm sự liên kết với các lực lượng bên ngoài. Một số tư liệu sử học ghi nhận ông đã liên kết với các lực lượng ở Lâm Ấp và Chân Lạp để chống lại nhà Đường. Chính sử Đại Việt sử ký toàn thư cũng ghi nhận sự kiện Mai Thúc Loan xưng đế và liên kết với các lực lượng bên ngoài vào năm 722.

Khi lực lượng ngày càng mạnh, Mai Thúc Loan không còn chỉ được nhìn nhận như một thủ lĩnh địa phương.

Ông xưng đế, lấy hiệu là Mai Hắc Đế.

Có một điều rất thú vị về tên gọi “Mai Hắc Đế”. Nhiều người sau này hiểu chữ “Hắc” theo nghĩa là “đen”, rồi suy đoán rằng Mai Thúc Loan có nước da đen nên mới được gọi như vậy. Tuy nhiên, Bảo tàng Lịch sử Quốc gia chỉ ra rằng cách hiểu này là một trong những hiểu lầm về Mai Hắc Đế. Đế hiệu của một vị vua thường sử dụng những mỹ tự mang ý nghĩa biểu tượng, chứ không phải đơn giản lấy một đặc điểm ngoại hình làm tên hiệu.

Việc Mai Thúc Loan xưng đế mang một ý nghĩa rất lớn.

Trong bối cảnh đất nước đang nằm dưới sự cai trị của nhà Đường, việc một thủ lĩnh người Việt tự xưng đế là lời khẳng định rằng người Việt hoàn toàn có thể tự đứng lên tổ chức chính quyền và quyết định vận mệnh của mình.

Từ vùng Hoan Châu, Mai Hắc Đế xây dựng một thế lực riêng. Theo các nghiên cứu được Bảo tàng Lịch sử Quốc gia giới thiệu, cuộc khởi nghĩa của ông kéo dài khoảng 10 năm, từ 713 đến 722.

Thế nhưng nhà Đường chắc chắn không thể để một cuộc nổi dậy lớn như vậy tồn tại lâu dài.

Năm 722, nhà Đường đưa quân sang đàn áp cuộc khởi nghĩa. Đại Việt sử ký toàn thư ghi nhận rằng nhà Đường đã phải điều lực lượng lớn để đối phó với Mai Thúc Loan; sử liệu cũng ghi con số quân rất lớn, nhưng những con số trong sử cũ cần được đọc với sự thận trọng vì cách ghi chép quân số thời trung đại có thể mang tính ước lệ.

Cuối cùng, cuộc khởi nghĩa bị đàn áp.

Mai Hắc Đế không thể duy trì được chính quyền mà ông đã dựng lên. Nhưng thất bại quân sự không có nghĩa là tất cả những gì ông làm đã biến mất.

Bởi sau cuộc khởi nghĩa ấy, cái tên Mai Thúc Loan tiếp tục được lưu truyền trong ký ức dân gian và lịch sử Việt Nam như một trong những thủ lĩnh tiêu biểu của phong trào đấu tranh giành quyền tự chủ trong thời kỳ Bắc thuộc.

Ngày nay, tại Nghệ An vẫn còn Đền thờ Vua Mai Hắc Đế và khu lăng mộ Vua Mai – những địa điểm gắn với việc tưởng niệm nhân vật lịch sử này. Di tích và lễ hội Vua Mai trở thành một phần quan trọng trong đời sống văn hóa địa phương, nhắc nhớ về cuộc khởi nghĩa Hoan Châu đầu thế kỷ VIII.

Điều đáng nhớ nhất trong câu chuyện Mai Thúc Loan có lẽ không nằm ở việc ông đã thắng hay thua trong một cuộc chiến.

Điều đáng nhớ là ông đã đứng lên trong một thời đại mà người Việt chưa có một quốc gia độc lập theo nghĩa đầy đủ như những triều đại về sau.

Ông không sinh ra trong hoàng tộc. Không thừa hưởng một ngai vàng. Không có một triều đình hùng mạnh đứng sau.

Ông bắt đầu từ một người dân của vùng Hoan Châu.

Rồi từ cuộc sống của người dân, ông nhìn thấy những bất công của thời cuộc. Từ sự phản kháng, ông tập hợp được lực lượng. Từ một cuộc nổi dậy ở địa phương, ông xây dựng nên một thế lực đủ lớn để nhà Đường phải đưa quân đàn áp.

Và từ đó, cái tên Mai Hắc Đế đi vào lịch sử.

Có thể cuộc khởi nghĩa của ông chưa thể đưa đất nước đến độc lập lâu dài. Nhưng những cuộc nổi dậy như của Mai Thúc Loan đã góp phần duy trì một điều vô cùng quan trọng: ý thức rằng đất nước này phải do người Việt làm chủ.

Nhiều thế hệ sau đó tiếp tục đứng lên.

Từ Mai Thúc Loan đến Phùng Hưng, từ Khúc Thừa Dụ đến Dương Đình Nghệ, rồi Ngô Quyền… dòng chảy đấu tranh giành quyền tự chủ không bị dập tắt. Và cuối cùng, chiến thắng Bạch Đằng năm 938 đã mở ra một thời kỳ mới trong lịch sử dân tộc.

Bởi vậy, khi nhắc đến Mai Hắc Đế, ta không chỉ nhớ đến một vị vua từng dựng cờ khởi nghĩa ở Hoan Châu.

Ta còn nhớ đến một người dân đã biến nỗi nhọc nhằn của thời đại thành ý chí đứng lên, để lại cho những thế hệ sau một câu chuyện về khát vọng tự chủ đã được nuôi dưỡng từ rất lâu trong lịch sử Việt Nam.

Nguồn tham khảo: Bảo tàng Lịch sử Quốc gia, các bài viết “Những hiểu lầm về Mai Hắc Đế”, “Khởi nghĩa Mai Thúc Loan, một di sản quý báu!” và “Những điều ít biết về vương triều của Mai Hắc Đế”.