Mai Văn Cương – Người viết bản hùng ca giữa tầng mây Tổ quốc.

Bầu trời Việt Nam hôm nay xanh đến nao lòng, một màu xanh tưởng như bình dị mà sâu thẳm trong đó là bóng dáng của biết bao thế hệ đã từng dùng chính tuổi xuân, trí tuệ và lòng quả cảm của mình để gìn giữ. Mỗi khoảng mây trôi qua miền Bắc, mỗi cánh chim lướt giữa tầng không, mỗi chuyến bay bình yên trên nền trời Tổ quốc đều khiến ta càng thấm thía một điều giản dị mà thiêng liêng: hòa bình chưa bao giờ là món quà tự nhiên mà lịch sử trao tặng, phía sau màu xanh thanh bình ấy là những năm tháng trời đất rung chuyển bởi bom đạn, là những con người đã bước vào cuộc chiến với trái tim không biết cúi đầu. Trong những trang sử hào hùng của Không quân nhân dân Việt Nam, Thiếu tướng, Anh hùng Lực lượng vũ trang nhân dân Mai Văn Cương hiện lên như một hình tượng đặc biệt đẹp đẽ – một người con xứ Thanh đã mang theo khí chất của quê hương lên giữa tầng mây lửa đạn, biến lòng yêu nước thành sức mạnh, biến trí tuệ thành bản lĩnh chiến đấu và biến những thương tích tưởng như có thể khép lại cuộc đời người lính thành động lực để tiếp tục cất cánh. Sinh năm 1941 tại Hoằng Hóa, Thanh Hóa, Mai Văn Cương nhập ngũ năm 1959 khi mới mười tám tuổi, bắt đầu hành trình của một người lính từ những ngày đất nước còn chìm trong những thử thách khốc liệt của chiến tranh. Mười tám tuổi – cái tuổi mà nhiều người còn đang đứng trước ngưỡng cửa của những ước mơ riêng, ông đã lựa chọn khoác lên mình màu xanh áo lính, để từ đó tuổi trẻ không còn chỉ thuộc về riêng mình mà trở thành một phần của vận mệnh đất nước. Con đường từ người lính trẻ đến một phi công tiêm kích xuất sắc không phải là con đường trải đầy ánh sáng; đó là con đường của học tập nghiêm khắc, rèn luyện bền bỉ, kỷ luật sắt đá và những thử thách liên tiếp đặt con người trước giới hạn của chính mình. Người phi công không chỉ cần đôi tay vững vàng để điều khiển một cỗ máy tốc độ cao, mà còn phải có một trí óc đủ tỉnh táo giữa những khoảnh khắc chỉ cách nhau bằng một tích tắc, một trái tim đủ can đảm khi hiểm nguy ập tới và một ý chí đủ mạnh để không cho phép nỗi sợ chi phối quyết định. Mai Văn Cương đã trưởng thành trong chính môi trường ấy. Ông trở thành một trong những phi công chiến đấu tiêu biểu của Không quân nhân dân Việt Nam, gắn tên tuổi mình với những trận không chiến quyết liệt trên bầu trời miền Bắc và với tám chiến công bắn rơi máy bay Mỹ. Nhưng nếu chỉ nhìn vào con số tám chiến công, ta mới chỉ nhìn thấy phần nổi của một cuộc đời chiến đấu; phía sau mỗi con số là một lần đối diện với cái chết, một lần thử thách thần kinh, một lần vận dụng trí tuệ, một lần đặt số phận của bản thân vào nơi mà chỉ một sai lầm nhỏ cũng có thể phải trả giá bằng mạng sống. Đầu tháng 10 năm 1966, khi số giờ bay và kinh nghiệm chiến đấu còn chưa nhiều, Mai Văn Cương đã mưu trí, dũng cảm bắn rơi tại chỗ một máy bay địch trên vùng trời Tam Đảo. Chiến công ấy giống như một nét mực đầu tiên trên trang sử chiến đấu của người phi công trẻ, nhưng cũng là minh chứng cho một phẩm chất vô cùng quan trọng: trước một đối thủ có ưu thế lớn về phương tiện và kinh nghiệm, người lính Việt Nam không chọn cách khuất phục trước sự chênh lệch, mà dùng trí tuệ, lòng can đảm và khả năng làm chủ kỹ thuật để tìm ra con đường chiến thắng. Rồi năm 1967 đến như một mùa thử lửa dữ dội nhất trong cuộc đời ông. Ở tuổi hai mươi sáu, Mai Văn Cương đã bắn rơi năm máy bay Mỹ trong năm ấy, nhưng cũng chính năm đó ông phải đối diện với một trận không chiến khốc liệt đến mức trở thành dấu ấn không thể phai mờ. Trong cuộc giao chiến, ông phát hiện máy bay đối phương và phóng tên lửa, nhưng rồi chiếc MiG-21 của ông rơi vào giữa đội hình đối phương; từ phía sau, tên lửa của địch lao tới, chiếc máy bay bị bắn trúng. Mai Văn Cương phải nhảy dù từ độ cao khoảng 6.000 mét, bị thương nặng, sụt xương sống, gãy hàm răng và ngất đi; sau trận đánh, ông phát hiện tai trái không còn nghe được do thủng màng nhĩ bởi áp suất khủng khiếp của cuộc không chiến. Nếu cuộc đời con người được đo bằng những tháng ngày bình yên, hẳn vết thương ấy đã đủ để khép lại một chặng đường; nhưng với Mai Văn Cương, thương tích không phải dấu chấm hết mà chỉ là một dấu lặng trong bản trường ca của ý chí. Ông hồi phục, trở lại chiến đấu và tiếp tục bắn rơi thêm ba máy bay địch. Đến năm 1969, tổng số máy bay phản lực Mỹ bị ông bắn rơi đã lên tới tám chiếc. Chính ở đây, vẻ đẹp của một người anh hùng không còn nằm đơn thuần trong chiến công mà tỏa sáng từ khả năng đứng dậy sau đau thương. Bởi dũng cảm không phải là không biết sợ, càng không phải là không từng bị tổn thương; dũng cảm là khi con người đã biết rất rõ cái giá của hiểm nguy mà vẫn lựa chọn bước tiếp vì một điều lớn lao hơn chính bản thân mình. Mai Văn Cương đã bước tiếp như thế. Ông không để những vết thương biến thành lý do để lùi lại, không để sự mất mát trở thành chiếc bóng phủ lên lý tưởng, không để giới hạn của thân thể trở thành giới hạn của ý chí. Một bên tai có thể không còn nghe rõ, nhưng điều quan trọng hơn là trái tim người lính vẫn nghe được tiếng gọi của nhiệm vụ; cơ thể có thể mang thương tích, nhưng ý chí vẫn đủ mạnh để nâng con người trở lại bầu trời. Chính phẩm chất ấy làm nên chiều sâu đặc biệt trong hình tượng Mai Văn Cương: một người chiến sĩ không chỉ biết chiến thắng đối phương mà trước hết đã chiến thắng chính sự đau đớn, mệt mỏi và giới hạn của bản thân. Tám chiến công của ông vì thế không chỉ là tám dấu son trên bầu trời, mà còn là tám lần ý chí được thử thách, tám lần bản lĩnh được tôi luyện và tám lần người lính chứng minh rằng khi con người có một niềm tin đủ lớn, những giới hạn tưởng như không thể vượt qua cũng có thể bị đẩy lùi. Không phải ngẫu nhiên mà trong ký ức của những người từng biết đến ông, Mai Văn Cương được nhắc tới với sự bình tĩnh, nhanh nhẹn và khả năng xử lý tình huống trên không. Những phẩm chất ấy không tự nhiên mà có; chúng được tạo nên từ kỷ luật, từ rèn luyện, từ những giờ phút học tập không ngừng và từ sự tích lũy kinh nghiệm trong từng trận đánh. Người phi công chiến đấu phải biết làm chủ từng chuyển động của máy bay, biết quan sát, phán đoán, phối hợp, lựa chọn thời điểm và hành động chính xác trong khoảng thời gian vô cùng ngắn ngủi. Bầu trời không cho con người nhiều cơ hội để sửa chữa sai lầm; vì vậy, sự bình tĩnh chính là một dạng bản lĩnh, trí tuệ chính là một thứ vũ khí và kỷ luật chính là nền móng của chiến thắng. Mai Văn Cương đã hội tụ những phẩm chất ấy để trở thành một trong những phi công tiêu biểu của Không quân nhân dân Việt Nam. Đáng quý hơn, ông không xem chiến công như ánh hào quang của riêng mình. Một trận thắng trên bầu trời chưa bao giờ chỉ thuộc về người ngồi trong buồng lái; phía sau người phi công là cả một tập thể – những người dẫn đường, những người chỉ huy, những chiến sĩ kỹ thuật chăm sóc máy bay, những đồng đội cùng chia sẻ hiểm nguy và cả hậu phương đang từng ngày chờ đợi. Bởi thế, vẻ đẹp của người lính còn nằm ở ý thức cộng đồng, ở sự hiểu rằng một con người chỉ thật sự lớn lao khi biết đặt mình trong cái lớn lao của tập thể. Mai Văn Cương trưởng thành từ tập thể ấy, chiến đấu vì tập thể ấy và sau chiến tranh tiếp tục cống hiến cho tập thể ấy. Ông từng đảm nhiệm nhiều trọng trách trong Quân chủng Phòng không – Không quân, trong đó có Trung đoàn trưởng Trung đoàn Không quân 927, Sư đoàn trưởng Sư đoàn Không quân 372 và Phó Tư lệnh Quân chủng Phòng không – Không quân. Những cương vị ấy cho thấy một điều: phẩm chất của người anh hùng không kết thúc khi tiếng súng ngừng vang. Nếu trong chiến tranh, ông dùng đôi cánh thép để bảo vệ bầu trời, thì trong hòa bình, ông tiếp tục dùng kinh nghiệm, trí tuệ và trách nhiệm để góp phần xây dựng lực lượng, truyền lại kinh nghiệm cho thế hệ sau và vun đắp nền móng cho một lực lượng không quân ngày càng trưởng thành. Từ đó, hình tượng Mai Văn Cương vượt ra ngoài khuôn khổ của một phi công có tám chiến công để trở thành hình ảnh của một thế hệ biết sống trọn vẹn với trách nhiệm của mình. Năm 1969, khi mới hai mươi tám tuổi, ông được phong tặng danh hiệu Anh hùng Lực lượng vũ trang nhân dân. Hai mươi tám tuổi – độ tuổi mà hôm nay nhiều người trẻ mới bắt đầu tìm kiếm con đường riêng, còn Mai Văn Cương đã mang trên vai một hành trình đầy thử thách của tuổi trẻ Việt Nam trong chiến tranh. Nhưng điều khiến danh hiệu ấy trở nên có ý nghĩa không nằm ở tuổi tác hay những con số, mà nằm ở những gì con người ấy đã gửi lại phía sau mình: lòng yêu nước không phô trương, sự can trường không ồn ào, trí tuệ không tách rời trách nhiệm, và một nghị lực có thể đứng dậy từ chính nơi tưởng như đã bị cuộc đời đánh gục. Hình ảnh ông khiến ta nghĩ đến sức mạnh kỳ diệu của con người Việt Nam trong những năm tháng đất nước gian lao: có thể xuất thân bình dị, có thể bắt đầu từ một người lính trẻ nơi làng quê, nhưng khi Tổ quốc cần, con người ấy có thể vươn lên trở thành người bảo vệ bầu trời bằng chính tài năng và ý chí của mình. Quê hương Hoằng Hóa, Thanh Hóa đã sinh ra một người con như thế – một người mang theo khí chất của đất và người xứ Thanh lên giữa tầng không, để rồi từ những đường bay giữa mây trời và khói lửa, ông viết nên một chương đẹp trong lịch sử Không quân nhân dân Việt Nam. Có lẽ vì thế, khi nhắc đến Mai Văn Cương, điều ta nhớ không chỉ là tám chiếc máy bay bị bắn rơi, không chỉ là chiếc MiG-21, không chỉ là những trận không chiến ác liệt, mà còn là một con người đã biết biến nghịch cảnh thành sức mạnh, biến vết thương thành chứng nhân cho ý chí và biến tuổi trẻ thành một món quà gửi lại cho đất nước. Người anh hùng ấy dạy cho chúng ta một bài học sâu sắc rằng giá trị của một con người không được đo bằng việc cuộc đời trao cho họ bao nhiêu thuận lợi, mà được đo bằng cách họ đứng lên như thế nào trước những điều khắc nghiệt. Một thân thể có thể bị thương, một chuyến bay có thể gặp hiểm nguy, một con đường có thể đầy chông gai, nhưng nếu bên trong con người vẫn còn một ngọn lửa niềm tin, thì hành trình chưa bao giờ thực sự kết thúc. Mai Văn Cương đã sống bằng ngọn lửa ấy. Và chính vì vậy, câu chuyện về ông không chỉ thuộc về quá khứ mà còn thuộc về hiện tại, bởi mỗi thế hệ trẻ hôm nay vẫn cần những bài học về lòng kiên trì, tinh thần trách nhiệm, ý thức học tập, khả năng làm chủ tri thức và đặc biệt là thái độ không đầu hàng trước nghịch cảnh. Chúng ta không còn phải cất cánh giữa tiếng bom, không còn phải đối mặt với những trận không chiến sinh tử, nhưng mỗi người đều có một “bầu trời” của riêng mình – đó có thể là học tập, lao động, nghiên cứu, sáng tạo, phụng sự cộng đồng và xây dựng quê hương. Nếu thế hệ của Mai Văn Cương đã dùng tuổi trẻ để giữ lấy bầu trời Tổ quốc, thì thế hệ hôm nay phải biết dùng tri thức và trách nhiệm để làm cho bầu trời ấy ngày càng xanh hơn. Nhìn lên khoảng không bình yên phía trên những mái nhà hôm nay, ta càng hiểu rằng màu xanh ấy không chỉ là màu của thiên nhiên, mà còn là màu của ký ức, của hy sinh, của lòng biết ơn. Trong màu xanh ấy, hình ảnh Mai Văn Cương như một cánh chim vẫn còn in dấu giữa tầng mây lịch sử – không phải bởi ông đã bay cao hơn tất cả, mà bởi ông đã biết bay vì một điều cao hơn chính mình. Đôi cánh thép của người phi công năm xưa rồi cũng trở về với thời gian, những tiếng động cơ của chiến tranh rồi cũng lùi xa vào ký ức, nhưng phẩm chất của con người thì không bị thời gian làm cho cũ đi. Lòng yêu nước vẫn cần thiết. Bản lĩnh vẫn cần thiết. Trí tuệ vẫn cần thiết. Nghị lực đứng dậy sau thất bại vẫn cần thiết. Và tinh thần sống vì một điều lớn lao hơn bản thân mình vẫn luôn là vẻ đẹp bất diệt của con người. Mai Văn Cương đã để lại cho lịch sử không chỉ tám chiến công, mà còn để lại một “đường bay” của phẩm chất – đường bay từ một người lính trẻ đến người phi công anh hùng, từ những vết thương của chiến tranh đến những cống hiến trong hòa bình, từ một cuộc đời riêng đến một giá trị chung của dân tộc. Nếu lịch sử là bầu trời rộng lớn, thì những con người như Mai Văn Cương chính là những vì sao đã cháy bằng chính tuổi xuân của mình để soi sáng màu xanh Tổ quốc. Và khi những thế hệ hôm nay ngước nhìn lên trời cao, giữa mênh mang mây trắng và khoảng xanh bất tận, ta có quyền tự hào rằng đã từng có những con người như thế – những con người mang trái tim Việt Nam trong lồng ngực, mang ý chí Việt Nam trong từng quyết định và mang tình yêu Tổ quốc lên tận những tầng mây cao nhất. Mai Văn Cương – người phi công xứ Thanh – đã bay qua bầu trời lửa đạn bằng đôi cánh của chiếc MiG-21, nhưng điều khiến ông còn bay mãi trong ký ức dân tộc lại chính là đôi cánh vô hình của lòng yêu nước, của trí tuệ, của lòng quả cảm và của một ý chí chưa bao giờ chịu khuất phục trước nghịch cảnh. Đó là đôi cánh không bao giờ cũ, không bao giờ hạ xuống, bởi nó được nâng đỡ bởi một điều lớn lao hơn mọi chiến công: khát vọng được sống, chiến đấu và cống hiến để bầu trời Tổ quốc mãi mãi xanh bình yên.