Mai Văn Hiến – mười mẫu vẽ cho chiếc huy hiệu ra đời trước ngày toàn thắng

Đầu tháng 4 năm 1954, Chiến dịch Điện Biên Phủ mới đi qua những trận mở màn. Him Lam, Độc Lập và Bản Kéo đã bị tiêu diệt, nhưng khu trung tâm Mường Thanh cùng các cao điểm phía đông vẫn nằm trong tay quân Pháp. Trận đánh được dự báo sẽ còn kéo dài và có thể phải trả giá bằng nhiều hy sinh.

Giữa lúc ấy, Bộ Chỉ huy mặt trận triệu tập hai họa sĩ đang công tác tại Báo Quân đội nhân dân tiền phương: Mai Văn Hiến và Nguyễn Bích.

Nhiệm vụ của họ không phải vẽ bản đồ hay tranh tuyên truyền thông thường. Hai người được yêu cầu thiết kế một chiếc huy hiệu để Chính phủ và Chủ tịch Hồ Chí Minh tặng những cán bộ, chiến sĩ tham gia Chiến dịch Điện Biên Phủ.

Chiến thắng chưa đến, nhưng hình ảnh biểu trưng cho chiến thắng đã phải bắt đầu được tạo ra.

Mai Văn Hiến sinh ngày 1 tháng 9 năm 1923 tại Đà Nẵng, nguyên quán ở Điều Hòa, Châu Thành, Mỹ Tho, tỉnh Tiền Giang. Năm 1943, ông ra Hà Nội, thi đỗ khóa XVII Trường Cao đẳng Mỹ thuật Đông Dương.

Việc học của ông diễn ra đúng vào những năm cuối của Chiến tranh thế giới thứ hai. Nhật đảo chính Pháp rồi Cách mạng Tháng Tám bùng nổ khiến khóa học kết thúc trong hoàn cảnh đặc biệt. Thay vì tiếp tục con đường của một họa sĩ làm việc trong các phòng triển lãm, Mai Văn Hiến tham gia cách mạng ngay từ năm 1945.

Ông làm việc tại Phòng Thông tin của Đoàn Tuyên truyền xung phong Trung ương. Từ tháng 11 năm 1945 đến tháng 3 năm 1946, Mai Văn Hiến cùng Nguyễn Đỗ Cung, Nguyễn Huyến và Nguyễn Văn Khanh được giao tham gia thiết kế những tờ giấy bạc đầu tiên của Chính phủ Việt Nam Dân chủ Cộng hòa.

Những tờ tiền ấy không đơn thuần là phương tiện thanh toán. Trong buổi đầu độc lập, một đồng tiền mang tên Việt Nam còn là dấu hiệu cho thấy chính quyền mới đang từng bước xác lập chủ quyền về tài chính.

Năm 1947, Mai Văn Hiến về công tác tại Tổng cục Chính trị, làm họa sĩ cho Báo Vệ quốc quân, tiền thân của Báo Quân đội nhân dân. Từ đó, ông trở thành một người lính cầm cọ, theo bộ đội qua nhiều chiến dịch ở Đông Bắc, vùng mỏ, Tây Bắc và Thượng Lào.

Họa sĩ chiến trường không có xưởng vẽ riêng. Giấy, màu và bút luôn thiếu. Một bản ký họa có thể phải thực hiện trong vài phút nghỉ giữa hai chặng hành quân. Nhưng cũng chính vì sống cùng bộ đội, Mai Văn Hiến nhìn thấy những khía cạnh ít xuất hiện trong các bản báo cáo quân sự.

Ông vẽ người lính vá áo, đọc thư, nghỉ bên đường, trò chuyện với dân công hoặc vui đùa giữa chiến khu. Những bức biếm họa của ông khai thác sự vụng về, chân chất và hóm hỉnh của những người nông dân vừa khoác áo lính. Chiến tranh trong tranh Mai Văn Hiến vì thế không chỉ có tiếng súng. Giữa gian khổ vẫn có tình đồng đội, những nụ cười và niềm lạc quan.

Đến Chiến dịch Điện Biên Phủ, ông làm việc tại cơ quan báo chí ở mặt trận. Tháng 4 năm 1954, khi được giao thiết kế huy hiệu, Mai Văn Hiến và Nguyễn Bích đều mới ngoài 30 tuổi.

Một chiếc huy hiệu có diện tích rất nhỏ nhưng phải truyền tải được quy mô của cả chiến dịch. Bộ Chỉ huy yêu cầu trên đó có hình ảnh núi rừng Điện Biên; người chiến sĩ đang xông lên; lực lượng pháo binh và cao xạ lần đầu xuất hiện với quy mô lớn; tên chiến dịch cùng tinh thần quyết chiến, quyết thắng. Hình thức phải cô đọng, dễ nhận biết và có màu sắc tươi sáng.

Hai họa sĩ làm việc trong điều kiện chiến trường, giữa lúc tin tức từ các cao điểm liên tục truyền về. Họ cặm cụi phác thảo bằng bút chì và thức nhiều đêm để thử những cách bố cục khác nhau. Khoảng mười phương án đã được hoàn thành và trình lên cấp trên xem xét.

Mẫu được lựa chọn mang hình tròn. Trên mặt huy hiệu là lá cờ đỏ sao vàng với dòng chữ “Quyết chiến quyết thắng”. Phía dưới lá cờ là người chiến sĩ đội chiếc mũ nan có lưới ngụy trang, tay cầm súng trong tư thế tiến công. Phía xa là núi rừng trùng điệp và hình ảnh vũ khí của các binh chủng tham gia chiến dịch.

Phía trên huy hiệu có dòng chữ “Xuân 1954”. Phía dưới là năm chữ “Chiến sĩ Điện Biên Phủ”.

Dòng chữ “Xuân 1954” đặc biệt ở chỗ nó được đặt vào bản vẽ khi trận đánh vẫn còn diễn ra. Quân Pháp vẫn cố thủ trong lòng chảo; bộ đội ta vẫn đào hào, lấn dũi từng mét đất và chiến đấu trên các cao điểm. Hai họa sĩ không biết chính xác ngày chiến dịch sẽ kết thúc. Nhưng mẫu huy hiệu đã thể hiện một niềm tin rõ ràng rằng mùa xuân ấy sẽ được lịch sử ghi nhớ bằng chiến thắng.

Bức vẽ nhỏ bé cũng cho thấy sự thay đổi của Quân đội nhân dân Việt Nam. Người chiến sĩ vẫn đội mũ nan quen thuộc, nhưng phía sau đã có pháo binh và cao xạ. Từ một đội quân ban đầu thiếu thốn vũ khí, quân đội cách mạng đã đủ sức bao vây, tiến công một tập đoàn cứ điểm được Pháp và Mỹ đánh giá là rất mạnh.

Ngày 7 tháng 5 năm 1954, quân ta chiếm sở chỉ huy tập đoàn cứ điểm, bắt tướng De Castries cùng toàn bộ bộ chỉ huy quân Pháp. Chiến dịch kết thúc sau 56 ngày đêm chiến đấu.

Chiếc huy hiệu mà Mai Văn Hiến và Nguyễn Bích thiết kế trở thành phần thưởng của Chính phủ và Chủ tịch Hồ Chí Minh dành cho cán bộ, chiến sĩ tham gia chiến dịch từ ngày 13 tháng 3 đến ngày 7 tháng 5 năm 1954. Trên ngực áo những người lính trở về, hình ảnh được vẽ trước ngày toàn thắng trở thành chứng nhận rằng họ đã có mặt tại một trong những chiến trường quyết định của lịch sử dân tộc.

Một huy hiệu hiện được Bảo tàng Tuổi trẻ Việt Nam lưu giữ từng thuộc về chiến sĩ Nguyễn Văn Cốc của Đại đoàn 312. Ông được đơn vị cấp huy hiệu vì tham gia chiến dịch, đặc biệt có thành tích trong trận đánh cứ điểm Độc Lập đêm 14 tháng 3 năm 1954. Qua những hiện vật như vậy, bản thiết kế của hai họa sĩ không còn là một hình ảnh chung chung; nó gắn với cuộc đời và chiến công của từng người lính cụ thể.

Sau chiến thắng, Mai Văn Hiến phóng lớn hình ảnh huy hiệu, đặt tại vị trí trung tâm của gian trưng bày mang tên “Chiến thắng”. Ông cũng tiếp tục sáng tác những tác phẩm về bộ đội và nhân dân. Trong số đó, bức Gặp nhau năm 1954 thể hiện tình quân dân bằng ngôn ngữ giản dị, giàu tình cảm.

Trở về Hà Nội, ông tiếp tục làm công tác mỹ thuật trong quân đội, sau đó là một trong những thành viên sáng lập Hội Mỹ thuật Việt Nam năm 1957. Ông từng đảm nhiệm công việc tại Hội Mỹ thuật và làm Tổng Biên tập Tạp chí Mỹ thuật.

Các tác phẩm tiêu biểu của Mai Văn Hiến gồm Gặp nhau, Trước giờ ra thao trường, Những lời dạy bảo, Bướm dọc đường, Hoa doanh trại, Du kích Đông Bắc và Anh bộ đội Cụ Hồ với nhân dân Tây Bắc. Tranh của ông thường không mô tả chiến tranh bằng những cảnh quá dữ dội. Ông tìm phần con người phía sau người lính: sự hiền hậu, hài hước và tình cảm giữa quân đội với nhân dân.

Năm 2001, Mai Văn Hiến được trao Giải thưởng Nhà nước về văn học, nghệ thuật đợt đầu cho cụm sáu tác phẩm. Ông qua đời ngày 8 tháng 5 năm 2006 tại Hà Nội.

Trong sự nghiệp kéo dài hơn nửa thế kỷ, ông để lại nhiều bức tranh có kích thước lớn hơn chiếc huy hiệu Điện Biên Phủ rất nhiều. Nhưng ít tác phẩm nào được hàng vạn người lính mang theo sát trái tim như hình tròn nhỏ được ông và Nguyễn Bích vẽ giữa chiến trường tháng 4 năm 1954.

Đó là một tác phẩm ra đời trước chiến thắng, được hoàn thiện bằng niềm tin rằng chiến thắng nhất định sẽ đến.