Mai Văn Hiến – người lính kể chuyện Điện Biên bằng nét vẽ

Mai Văn Hiến sinh năm 1923 tại Mỹ Tho, Tiền Giang. Có năng khiếu hội họa từ nhỏ, ông rời quê ra Hà Nội và học tại Trường Cao đẳng Mỹ thuật Đông Dương trong những năm 1943–1945. Cách mạng Tháng Tám thành công đã mở ra một hướng đi khác cho người họa sĩ trẻ: nghệ thuật không chỉ để thưởng ngoạn mà còn có thể đồng hành cùng dân tộc trong hành trình giành và giữ độc lập.

Trong buổi đầu của nước Việt Nam Dân chủ Cộng hòa, Mai Văn Hiến cùng một số họa sĩ tham gia vẽ mẫu tiền cho chính quyền cách mạng. Khi Toàn quốc kháng chiến bùng nổ, ông gia nhập quân đội năm 1947, vừa là chiến sĩ, vừa là họa sĩ. Ông vẽ minh họa, trình bày báo Vệ Quốc quân – một trong những tờ báo tiền thân của Báo Quân đội nhân dân – rồi trực tiếp theo các đơn vị hành quân và chiến đấu.

Công việc của một họa sĩ mặt trận hoàn toàn khác với sáng tác trong xưởng vẽ. Giấy, bút và màu phải mang theo trong ba lô; nơi làm việc có thể là một lán rừng, một đoạn đường hành quân hay một chiến hào vừa ngớt tiếng súng. Người vẽ phải quan sát nhanh, ghi chép chính xác và hoàn thành ký họa trong những khoảng thời gian rất ngắn. Tranh vì thế vừa là tác phẩm nghệ thuật, vừa là tư liệu trực tiếp về đời sống bộ đội và nhân dân trong kháng chiến.

Mai Văn Hiến đã đi qua nhiều chiến dịch ở Đông Bắc, Tây Bắc và Thượng Lào. Ông sống cùng chiến sĩ, chia sẻ những chặng đường gian khổ, những bữa cơm đạm bạc và cả hiểm nguy nơi mặt trận. Thay vì chỉ tìm những khoảnh khắc dữ dội, ông đặc biệt chú ý đến vẻ đẹp bình dị: một cuộc gặp trên đường, niềm vui giữa quân và dân, phút nghỉ chân của người lính hay sắc màu của núi rừng. Cái nhìn ấm áp và hóm hỉnh ấy dần tạo nên nét riêng trong hội họa của ông.

Đỉnh cao của hành trình họa sĩ–chiến sĩ là Chiến dịch Điện Biên Phủ năm 1954. Mai Văn Hiến có mặt tại chiến trường, theo bộ đội và ghi lại hàng trăm ký họa. Giữa một chiến dịch kéo dài 56 ngày đêm, những nét vẽ trực tiếp của ông lưu giữ nhiều chi tiết mà máy ảnh thời đó không phải lúc nào cũng có thể ghi được: dáng người trên đường ra trận, nhịp vận chuyển của dân công, tình cảm quân dân và tinh thần lạc quan của những con người sống giữa bom đạn.

Từ vốn ký họa chiến trường, ông sáng tác bức “Gặp gỡ” bằng bột màu năm 1954. Tác phẩm diễn tả cuộc gặp giữa những người lính và đồng bào trên đường đi chiến dịch. Không có cảnh giao tranh dữ dội, bức tranh vẫn mang trọn không khí của một cuộc kháng chiến toàn dân: bộ đội và nhân dân gần gũi, tin tưởng, cùng hướng về một mục tiêu. Màu sắc nhẹ nhàng, bố cục tự nhiên và vẻ vui tươi của các nhân vật tạo nên một ký ức Điện Biên rất đời thường mà sâu sắc.

“Gặp gỡ” được đánh giá là tác phẩm tiêu biểu trong phong cách của Mai Văn Hiến và từng được trao giải tại Triển lãm Mỹ thuật toàn quốc năm 1954. Bức tranh cho thấy chiến thắng không chỉ được làm nên trong những trận đánh, mà còn từ tình đoàn kết, sự sẻ chia và hậu phương nhân dân rộng lớn. Chính cách tiếp cận ấy khiến tác phẩm của ông khác với những hình dung chỉ tập trung vào khói lửa chiến trường.

Mai Văn Hiến còn cùng họa sĩ Nguyễn Bích thiết kế Huy hiệu Chiến sĩ Điện Biên Phủ. Huy hiệu mang hình ảnh người chiến sĩ đội mũ nan, tay cầm cờ “Quyết chiến quyết thắng”, phía sau là núi rừng Tây Bắc. Một vật phẩm nhỏ bé đã trở thành dấu ghi nhận trang trọng đối với những người trực tiếp tham gia chiến dịch. Công việc này cũng cho thấy đóng góp của người nghệ sĩ trong việc tạo dựng biểu tượng và lưu giữ ký ức lịch sử.

Sau năm 1954, Mai Văn Hiến tiếp tục sáng tác lâu dài về quân đội, nhân dân và cách mạng. Những tác phẩm như “Những lời dạy bảo”, “Hoa doanh trại”, “Du kích Đông Bắc”, “Bướm dọc đường” tiếp tục thể hiện màu sắc trong sáng, nét vẽ giản dị và niềm yêu đời. Trong thời kỳ chống Mỹ, ông còn tham gia sáng tác tranh cổ động và thiết kế tem, trong đó có bộ tem “Sản xuất và chiến đấu” phát hành giữa những năm chiến tranh ác liệt.

Mai Văn Hiến qua đời năm 2006, để lại một di sản đặc biệt của mỹ thuật cách mạng Việt Nam. Ông thuộc thế hệ nghệ sĩ không đứng ngoài lịch sử: họ đi cùng đoàn quân, chứng kiến tận mắt và kể lại bằng đường nét, màu sắc. Nhờ những trang ký họa và tác phẩm của ông, hậu thế không chỉ biết Điện Biên Phủ qua số liệu, bản đồ hay chiến công, mà còn cảm nhận được nụ cười, tình người và niềm tin của một thế hệ làm nên chiến thắng.