MAI XUÂN THƯỞNG - BÌNH TÂY ĐẠI NGUYÊN SOÁI, NGƯỜI LÃNH TỤ PHONG TRÀO CẦN VƯƠNG Ở BÌNH ĐỊNH

MAI XUÂN THƯỞNG - BÌNH TÂY ĐẠI NGUYÊN SOÁI, NGƯỜI LÃNH TỤ PHONG TRÀO CẦN VƯƠNG Ở BÌNH ĐỊNH

Năm sinh - mất: 1860 - 1887

Quê quán: Làng Phú Lạc, tổng Phú Phong, huyện Tuy Viễn, tỉnh Bình Định, nay thuộc xã Bình Thành, tỉnh Bình Định

Danh hiệu: Anh hùng dân tộc, Bình Tây Đại Nguyên Soái, lãnh tụ phong trào Cần Vương ở Bình Định

Trong những năm cuối thế kỷ XIX, khi phong trào Cần Vương lan rộng khắp Trung Kỳ, Bình Định trở thành một trong những trung tâm kháng chiến mạnh mẽ nhất. Đứng giữa phong trào ấy là Mai Xuân Thưởng - một người vừa đỗ Cử nhân, tuổi đời còn rất trẻ nhưng đã sớm rời con đường khoa cử để dựng cờ chống Pháp. Từ những đội nghĩa quân ban đầu ở quê nhà, ông từng bước thống nhất các lực lượng kháng chiến Bình Định, xây dựng căn cứ giữa vùng núi rừng hiểm trở và được nghĩa quân suy tôn làm Bình Tây Đại Nguyên Soái. Khi bị bắt, Mai Xuân Thưởng vẫn không khuất phục trước những lời dụ hàng, để rồi hy sinh khi mới 27 tuổi, trở thành một trong những biểu tượng tiêu biểu của phong trào Cần Vương ở Nam Trung Kỳ.

M

ai Xuân Thưởng sinh năm 1860 tại làng Phú Lạc, vùng Phú Phong, Bình Định. Cha ông là Mai Xuân Tín, từng làm Bố chính tỉnh Cao Bằng, nhưng mất sớm khi ông còn nhỏ. Từ đó, Mai Xuân Thưởng lớn lên trong sự chăm sóc của mẹ và được học hành dưới sự dìu dắt của các nhà Nho trong vùng. Ông được biết đến là người thông minh, ham học và có năng khiếu cả văn lẫn võ. Năm 1884 hoặc theo cách tính tuổi đương thời là khi khoảng 25 tuổi, ông đỗ Cử nhân tại trường thi Bình Định. Con đường khoa cử đang mở ra trước mắt một người trẻ có học vấn, nhưng thời cuộc đã khiến cuộc đời ông nhanh chóng rẽ sang một hướng khác.

Năm 1885 là một bước ngoặt lớn đối với lịch sử Việt Nam. Sau biến cố kinh thành Huế, vua Hàm Nghi và Tôn Thất Thuyết phát động phong trào Cần Vương, kêu gọi văn thân, sĩ phu và nhân dân đứng lên chống thực dân Pháp. Tin tức về Chiếu Cần Vương nhanh chóng lan tới Bình Định. Khi ấy, nhiều sĩ tử đang dự kỳ thi Hương đã bỏ trường thi trở về quê hưởng ứng phong trào. Mai Xuân Thưởng cũng lựa chọn con đường ấy. Ông chiêu mộ nghĩa sĩ, xây dựng lực lượng tại Hòn Sưng rồi tham gia vào phong trào do Đào Doãn Địch lãnh đạo.

Đào Doãn Địch khi ấy là một trong những thủ lĩnh quan trọng của phong trào Cần Vương tại Bình Định. Khi lực lượng của Đào Doãn Địch gặp khó khăn trước những cuộc tiến công của quân Pháp, nghĩa quân rút về vùng Phú Phong để củng cố lực lượng. Mai Xuân Thưởng đưa toàn bộ lực lượng của mình gia nhập, từ đó phong trào kháng chiến ở Bình Định ngày càng được tập hợp thành một lực lượng lớn hơn. Sau khi Đào Doãn Địch qua đời vì bệnh vào năm 1885, binh quyền được giao lại cho Mai Xuân Thưởng. Từ một người mới ngoài hai mươi tuổi, ông trở thành một trong những thủ lĩnh chủ chốt của phong trào Cần Vương tại Bình Định.

Mai Xuân Thưởng lựa chọn vùng Lộc Đổng, còn gọi là Đồng Hươu, ở phía tây Phú Phong làm đại bản doanh. Đây là khu vực có địa hình núi rừng hiểm trở, thuận lợi cho việc xây dựng căn cứ và tổ chức chiến đấu lâu dài. Tại đây, ông cho xây dựng nhiều mật khu, đồn trại, tuyến phòng thủ và kho lương, tạo thành một hệ thống căn cứ liên hoàn. Nghĩa quân không chỉ dựa vào một thành lũy cố định mà tận dụng địa hình rộng lớn của vùng Bình Khê, Phú Phong để tổ chức chiến đấu linh hoạt. Nhờ vậy, lực lượng Cần Vương dưới sự lãnh đạo của Mai Xuân Thưởng ngày càng phát triển.

Phong trào nhanh chóng vượt ra khỏi phạm vi một địa phương. Nhiều văn thân, sĩ phu và võ tướng từ các vùng khác nhau của Bình Định tìm đến tham gia. Bùi Điền, Nguyễn Hóa, Trần Trung, Trần Nhã, Nguyễn Can, Nguyễn Trọng Trì, Đặng Thành Tích và nhiều người khác lần lượt đứng dưới ngọn cờ Cần Vương. Lực lượng kháng chiến ngày càng lớn mạnh, đến mức nghĩa quân suy tôn Mai Xuân Thưởng làm Bình Tây Đại Nguyên Soái. Dưới sự chỉ huy của ông, phong trào không chỉ hoạt động tại Bình Định mà còn có sự liên hệ và phối hợp với các lực lượng Cần Vương ở Quảng Ngãi, Phú Yên và một số địa bàn Nam Trung Kỳ.

Năm 1886, quân Pháp bắt đầu tăng cường các cuộc tiến công vào căn cứ của nghĩa quân. Mai Xuân Thưởng không lựa chọn cách đối đầu trực diện trong mọi trường hợp mà tận dụng địa hình để tổ chức phục kích. Một trong những trận đánh được ghi lại diễn ra tại khu vực Đồng Vụ. Nghĩa quân bố trí lực lượng hai bên đường, nhử quân đối phương tiến sâu vào trận địa rồi bất ngờ đánh mạnh. Khi quân Pháp rơi vào thế bị động, nghĩa quân đồng loạt tiến công khiến đối phương thiệt hại và phải tháo chạy. Những trận đánh như vậy cho thấy khả năng tận dụng địa hình và tổ chức lực lượng của nghĩa quân trong điều kiện vũ khí hạn chế.

Trước sự phát triển của phong trào Cần Vương Bình Định, thực dân Pháp ngày càng lo ngại. Quân Pháp từ Quy Nhơn phối hợp với lực lượng của Trần Bá Lộc từ Khánh Hòa đánh ra và Nguyễn Thân từ Quảng Ngãi đánh vào. Đây là một chiến dịch quy mô lớn nhằm bao vây và tiêu diệt lực lượng của Mai Xuân Thưởng. Đối phương có ưu thế rõ rệt về quân số, vũ khí và hỏa lực, trong khi nghĩa quân chủ yếu sử dụng các loại vũ khí thô sơ và phải chiến đấu trong điều kiện thiếu thốn. Các căn cứ lần lượt bị tấn công, nhiều kho lương và vị trí phòng thủ quan trọng bị mất.

Một trong những trận chiến ác liệt diễn ra tại Bàu Sấu. Nghĩa quân dưới sự chỉ huy của Mai Xuân Thưởng chiến đấu trong thời gian dài với lực lượng đối phương có hỏa lực mạnh. Cuộc chiến gây tổn thất lớn cho nghĩa quân và Mai Xuân Thưởng bị thương. Sau trận đánh, ông cùng lực lượng còn lại rút về mật khu Linh Đổng để bảo toàn lực lượng và tiếp tục tìm cách duy trì cuộc kháng chiến. Nhưng vòng vây của đối phương ngày càng siết chặt, khiến khả năng tổ chức một lực lượng lớn như trước trở nên rất khó khăn.

Đầu tháng 5 năm 1887, Mai Xuân Thưởng bị quân Pháp bắt. Một số tài liệu cũ lưu truyền câu chuyện rằng ông chủ động ra hàng để cứu mẹ và dân làng khỏi sự trả thù của đối phương. Tuy nhiên, những nghiên cứu và tư liệu được công bố gần đây tại Bình Định cho rằng câu chuyện này không phù hợp với các tài liệu lưu trữ mới được đối chiếu. Theo các tư liệu này, Mai Xuân Thưởng không tự nguyện đầu hàng và sau khi bị bắt, ông vẫn không chịu khuất phục trước những lời dụ hàng. Vì vậy, khi kể về những ngày cuối đời của ông, cần phân biệt giữa giai thoại được lưu truyền lâu đời và những kết quả nghiên cứu lịch sử gần đây.

Sau khi bắt được Mai Xuân Thưởng, quân Pháp và chính quyền Nam triều tìm cách dụ ông khuất phục. Nhưng người thủ lĩnh trẻ tuổi vẫn giữ thái độ kiên quyết. Phong trào Cần Vương tại Bình Định lúc này đã bị đàn áp mạnh, nhiều căn cứ bị phá hủy và nhiều thủ lĩnh lần lượt hy sinh hoặc bị bắt. Việc bắt được Mai Xuân Thưởng vì thế trở thành một thắng lợi quan trọng đối với đối phương, đồng thời cũng đánh dấu giai đoạn cuối của một phong trào kháng chiến quy mô lớn ở Nam Trung Kỳ.

Ngày 6 hoặc 7 tháng 6 năm 1887, tùy theo cách quy đổi và ghi chép của từng nguồn, Mai Xuân Thưởng cùng một số đồng chí bị xử tử tại khu vực Gò Chàm, Bình Định. Các nguồn nghiên cứu hiện nay có sự khác nhau nhất định về ngày tháng, nhưng đều thống nhất rằng ông hy sinh vào năm 1887, khi mới 27 tuổi. Cái chết của Mai Xuân Thưởng cùng nhiều thủ lĩnh Cần Vương khác đã đánh dấu sự suy yếu và tan rã của phong trào Cần Vương ở Bình Định.

Điều đặc biệt trong cuộc đời Mai Xuân Thưởng là ông bước vào con đường chống Pháp khi tuổi đời còn rất trẻ. Ông vừa mới đỗ Cử nhân, đang đứng trước khả năng bước vào quan trường thì thời cuộc buộc ông phải lựa chọn. Thay vì tìm kiếm một vị trí an toàn, ông trở về quê tập hợp nghĩa sĩ, xây dựng căn cứ và trực tiếp lãnh đạo cuộc chiến. Trong khoảng hai năm ngắn ngủi, từ một thủ lĩnh địa phương, ông đã trở thành người đứng đầu một phong trào có ảnh hưởng rộng lớn ở Bình Định và lan sang nhiều vùng Nam Trung Kỳ.

Ngày nay, tên tuổi Mai Xuân Thưởng vẫn được tưởng niệm tại Bình Định. Lăng Mai Xuân Thưởng được xây dựng để tưởng nhớ vị lãnh tụ phong trào Cần Vương, nơi mộ ông trở thành địa điểm để người dân dâng hương tưởng niệm. Di tích được công nhận là di tích lịch sử từ năm 1995 và hằng năm vẫn có hoạt động tưởng niệm vào ngày 15 tháng 4 âm lịch. Hình ảnh Bình Tây Đại Nguyên Soái vì thế không chỉ tồn tại trong những trang sử về phong trào Cần Vương mà còn hiện diện trong ký ức văn hóa của người dân Bình Định.

Câu chuyện về Mai Xuân Thưởng để lại cho thế hệ hôm nay bài học về lý tưởng, lòng yêu nước và sự dấn thân của tuổi trẻ trước những biến động lớn của đất nước. Điều đáng nhớ ở ông không chỉ là danh hiệu Bình Tây Đại Nguyên Soái hay những trận chiến đã diễn ra, mà còn là lựa chọn của một người trẻ vừa bước ra khỏi trường thi đã đặt vận mệnh đất nước lên trên con đường công danh riêng. Dù phong trào Cần Vương ở Bình Định cuối cùng không thể giành thắng lợi, tinh thần kiên định của Mai Xuân Thưởng và những người đồng chí của ông vẫn trở thành một phần quan trọng trong lịch sử đấu tranh chống ngoại xâm của dân tộc Việt Nam.