Mâm cơm chín chén đũa không bao giờ có người về ăn
Suốt gần ba mươi năm, hết đứa con này đến đứa con khác rời nhà ra trận, và hết tờ giấy báo tử này đến tờ khác lại tìm về căn nhà nhỏ ấy — chín người con trai lần lượt ngã xuống, để lại một người mẹ và một mâm cơm không bao giờ đủ người ngồi.
Nguyễn Thị Thứ sinh năm 1904 tại thôn Thanh Quýt, Điện Bàn, Quảng Nam. Bà có 12 người con — 11 trai và 1 gái. Trong hai cuộc kháng chiến chống Pháp và chống Mỹ kéo dài gần 30 năm, bà lần lượt nhận 9 giấy báo tử của 9 con trai, cùng tin con rể và 2 cháu ngoại hy sinh.
Ngày 18/6/1948, con trai đầu — chiến sĩ giao liên Lê Tự Xuyến — bị Pháp bắn ngay đầu làng. Nửa tháng sau, một người con khác hy sinh khi làm nhiệm vụ tải thương; chỉ mười ngày tiếp theo, một người con nữa ngã xuống trong trận chống càn. Những năm 1972, 1974, lần lượt thêm các con trai của bà hy sinh trên các chiến trường khác nhau. Người con cả — chiến sĩ biệt động Sài Gòn Lê Tự Chuyển — hy sinh đúng vào 9 giờ sáng ngày 30/4/1975, ngay trên cầu Rạch Chiếc, cửa ngõ vào Sài Gòn, chỉ vài giờ trước khi đất nước hoàn toàn thống nhất.
Trong khu vườn nhà, bà đào 5 căn hầm bí mật để nuôi giấu hàng trăm cán bộ, bộ đội, du kích, ngụy trang bằng cách nuôi bò quanh vườn — khi an toàn thì hé cửa hầm cho người bên trong dễ thở, có động thì giả vờ đi chăn bò để ngụy trang lại miệng hầm. Một bức ảnh nổi tiếng đã ghi lại hình ảnh bà ngồi bên mâm cơm với chín chén, chín đôi đũa — dành riêng cho chín người con trai đã mãi mãi không trở về.
Mẹ Thứ qua đời ngày 10/12/2010, hưởng thọ 106 tuổi, là người mẹ có nhiều con cháu hy sinh nhất trong cả hai cuộc kháng chiến của dân tộc. Bà trở thành nguyên mẫu để xây dựng Tượng đài Mẹ Việt Nam Anh hùng — biểu tượng bất diệt cho sự hy sinh thầm lặng của biết bao người mẹ Việt Nam trong chiến tranh.
