Mảnh giấy cuộn trong điếu thuốc gửi ra Côn Đảo

Nguyễn Thị Minh Khai, tên thật Nguyễn Thị Vịnh, sinh năm 1910 tại Vinh, Nghệ An, từng được chính thầy giáo Trần Phú — sau này là Tổng Bí thư đầu tiên của Đảng — giác ngộ cách mạng khi mới 16 tuổi. Trải qua nhiều năm hoạt động bí mật, bà trở thành một trong những cán bộ nữ đầu tiên giữ trọng trách Bí thư Thành ủy Sài Gòn - Chợ Lớn, đồng thời là người bạn đời của nhà cách mạng Lê Hồng Phong.

Ngày 30/7/1940, sau một phiên họp Xứ ủy bàn chủ trương khởi nghĩa, bà bị mật thám Pháp bắt, đưa về Khám Lớn Sài Gòn và tra tấn hết sức dã man nhằm khai thác thông tin về tổ chức. Dù bị đánh đập tàn bạo đến mức tưởng không qua khỏi, bà vẫn giữ vững khí tiết, trong tù còn tiếp tục bí mật vận động chị em phụ nữ cùng đấu tranh, không để tinh thần bị khuất phục.

Biết mình sắp bị đưa ra pháp trường sau khi khởi nghĩa Nam Kỳ bùng nổ, bà đã tranh thủ những giờ phút cuối cùng để làm ba việc: viết lời vĩnh biệt gửi tới người chồng — ông Lê Hồng Phong, khi đó đang bị giam cầm ngoài Côn Đảo; gửi lời cảm ơn tới những đồng chí đang nuôi giúp con gái nhỏ của bà; và tước những mảnh vải quần áo tù, đan thành một chiếc áo gối nhỏ gửi tặng con. Lời nhắn gửi tới chồng được bà cuộn tròn trong một điếu thuốc lá, tìm cách chuyển ra đảo bằng con đường bí mật — một lời hứa dù có chết cũng một lòng trung thành với cách mạng, với Đảng, và mong ông cũng giữ vững ý chí như vậy.

Trước khi bị dẫn ra trường bắn, bà từ chối bịt mắt, hô vang khẩu hiệu "Đảng Cộng sản Đông Dương muôn năm!". Bà hy sinh ngày 28/8/1941 tại Hóc Môn, cùng các đồng chí Nguyễn Văn Cừ, Phan Đăng Lưu, Võ Văn Tần — khi ấy bà chỉ mới 31 tuổi.