“Mẹ Gio Linh – mang đầu con về giữa ngày giặc bêu xác để giữ trọn nghĩa tình”

Trong lịch sử kháng chiến chống thực dân Pháp, Gio Linh, Quảng Trị là một trong những địa bàn có phong trào kháng chiến phát triển mạnh. Giữa những năm tháng khốc liệt ấy, câu chuyện về Mẹ Việt Nam Anh hùng Lê Thị Cháu, tên thật Lê Thị Lý, quê làng Mai Xá, Gio Mai, Gio Linh, đã trở thành một ký ức đặc biệt của quê hương Quảng Trị. Mẹ là thân mẫu của liệt sĩ Nguyễn Đức Kỳ, người từng giữ chức Xã đội trưởng. Câu chuyện về Mẹ sau này trở thành nguồn cảm hứng cho nhạc sĩ Phạm Duy sáng tác ca khúc “Bà mẹ Gio Linh”.

Gio Linh trong những năm đầu kháng chiến chống Pháp

Sau Cách mạng Tháng Tám năm 1945, thực dân Pháp quay trở lại xâm lược nước ta. Quảng Trị trở thành một trong những địa bàn chiến đấu quan trọng ở miền Trung. Tại Gio Linh, phong trào kháng chiến được tổ chức rộng khắp, trong đó nhân dân vừa tham gia chiến đấu, vừa xây dựng cơ sở và bảo vệ cán bộ.

Gia đình Mẹ Lê Thị Cháu cũng hòa vào phong trào ấy. Người con trai của Mẹ là Nguyễn Đức Kỳ, quê làng Mai Xá Thị, tham gia cách mạng và đảm nhiệm chức Xã đội trưởng xã Linh Hưng, nay thuộc địa bàn Gio Mai.

Ở thời điểm đó, một xã đội trưởng không chỉ là người trực tiếp tổ chức lực lượng vũ trang địa phương mà còn tham gia bảo vệ cơ sở, xây dựng lực lượng và chống lại hoạt động truy lùng của quân Pháp.

Vì vậy, gia đình Mẹ Lê Thị Cháu cũng trở thành một phần của cuộc đấu tranh ở địa phương.

Ngày 16-8-1948 – bi kịch tại Mai Xá

Một trong những dấu mốc bi thương nhất xảy ra vào ngày 16-8-1948.

Theo tư liệu của Báo Công an nhân dân, quân Pháp tại đồn Nhĩ Hạ bắt được Nguyễn Đức Kỳ, Xã đội trưởng xã Linh Hưng, và Nguyễn Phi, cán bộ bình dân học vụ. Hai người bị đưa về đồn, tra tấn rồi bị hành quyết. Sau đó, quân Pháp đem thủ cấp của hai chiến sĩ bêu tại khu vực chợ trước đình làng Mai Xá Chánh nhằm uy hiếp tinh thần nhân dân.

Đây là một hành động khủng bố nhằm gieo sợ hãi trong cộng đồng và ngăn chặn phong trào kháng chiến tại địa phương. Tuy nhiên, sự tàn bạo ấy lại tạo nên một biểu tượng khác: sự bất khuất của những người mẹ có con hy sinh vì đất nước.

Nguyễn Đức Kỳ trước khi hy sinh là một cán bộ địa phương. Việc anh bị bắt và sát hại là tổn thất lớn đối với phong trào cách mạng ở Gio Linh, đồng thời là nỗi đau không gì bù đắp đối với Mẹ Lê Thị Cháu.

Người mẹ cắp thúng đi lấy đầu con

Sau khi quân Pháp bêu thủ cấp của hai chiến sĩ tại chợ, Mẹ Lê Thị Cháu cùng người thân trong gia đình đã tìm cách đưa phần thi thể của con về.

Báo Công an nhân dân ghi lại một chi tiết đặc biệt: những người phụ nữ trong gia đình giả dạng như đi chợ, cắp theo thúng mủng, nhưng thực chất là tìm cách tiếp cận nơi quân Pháp bêu thủ cấp để đưa người thân của mình về. Mẹ Lê Thị Cháu là một trong những người đã thực hiện việc ấy đối với con trai Nguyễn Đức Kỳ.

Đây là khoảnh khắc thể hiện rõ nhất tình mẫu tử trong chiến tranh.

Mẹ biết quân địch vẫn theo dõi, nhưng không thể để người con của mình nằm lại giữa nơi công cộng. Nỗi đau của một người mẹ đã vượt lên trên sự sợ hãi.

Sau đó, thủ cấp của Nguyễn Đức Kỳ được bí mật đưa về và giấu kín để tránh sự truy lùng của quân Pháp. Khi điều kiện cho phép, gia đình mới tiến hành mai táng.

Hành động ấy tuy không phải một trận đánh theo nghĩa quân sự, nhưng lại là một hành động đầy dũng khí trong vùng địch kiểm soát.

Người con thứ hai tiếp tục hy sinh

Nỗi đau của Mẹ chưa dừng lại ở đó.

Người con thứ hai của Mẹ, Nguyễn Đức Thùy, tiếp tục tham gia Quân đội nhân dân Việt Nam và giữ cương vị Chính trị viên Đại đội. Ngày 9-10-1952, ông hy sinh trong kháng chiến chống Pháp.

Như vậy, Mẹ Lê Thị Cháu lần lượt mất hai người con trai trong cuộc kháng chiến chống thực dân Pháp.

Nếu Nguyễn Đức Kỳ hy sinh trong một sự kiện gây chấn động tại làng Mai Xá năm 1948, thì Nguyễn Đức Thùy tiếp tục ngã xuống trên con đường chiến đấu của quân đội cách mạng bốn năm sau đó.

Hai người con, hai thời điểm hy sinh, nhưng cùng chung một lý tưởng: độc lập dân tộc.

Từ nỗi đau của người mẹ đến biểu tượng “Bà mẹ Gio Linh”

Câu chuyện của Mẹ Lê Thị Cháu không dừng lại trong phạm vi một gia đình. Hình ảnh người mẹ vượt qua nỗi sợ hãi để tìm lại phần thi thể của con đã trở thành biểu tượng về lòng yêu nước và tình mẫu tử trong chiến tranh.

Câu chuyện ấy sau này được biết đến rộng rãi qua ca khúc “Bà mẹ Gio Linh” của nhạc sĩ Phạm Duy. Báo Nhân Dân cũng ghi nhận “Bà mẹ Gio Linh” là một trong những tác phẩm của Phạm Duy gắn với hình tượng người mẹ trong chiến tranh.

Điều đáng chú ý là hình tượng ấy bắt nguồn từ một sự kiện có thật tại Mai Xá, Gio Linh, Quảng Trị, chứ không đơn thuần là một câu chuyện được sáng tác theo trí tưởng tượng.

Qua đó, một sự kiện lịch sử ở một làng quê miền Trung đã vượt khỏi phạm vi địa phương để trở thành một biểu tượng văn hóa về những người mẹ Việt Nam trong chiến tranh.

Nhìn từ lịch sử chiến tranh nhân dân

Câu chuyện về Mẹ Lê Thị Cháu cũng cho thấy một đặc điểm quan trọng của cuộc kháng chiến chống Pháp: nhân dân chính là một bộ phận của sức mạnh chiến đấu.

Trong điều kiện quân Pháp kiểm soát địa bàn, những hành động tưởng như rất nhỏ – bảo vệ cán bộ, giữ bí mật, đưa người hy sinh về mai táng – đều có thể phải đối mặt với nguy hiểm.

Mẹ không trực tiếp cầm súng, nhưng hành động của Mẹ thể hiện một dạng chiến đấu bằng lòng dũng cảm và ý chí.

Đặc biệt, sau khi Nguyễn Đức Kỳ bị sát hại, việc Mẹ tìm cách đưa con về không chỉ thể hiện tình mẫu tử. Nó còn là sự khẳng định rằng kẻ thù có thể giết người chiến sĩ, nhưng không thể khuất phục được gia đình và nhân dân của người chiến sĩ ấy.

Đó chính là sức mạnh tinh thần giúp phong trào kháng chiến ở những vùng quê như Gio Linh tồn tại và phát triển.