MẸ HÀ THỊ TRÀ – NGƯỜI MẸ VÀ CUỘC CHỜ ĐỢI KHÔNG CÓ NGÀY VỀ

Dran hôm nay là một vùng đất bình yên nằm giữa những triền đồi của Đơn Dương. Những con đường nối các khu dân cư, những vườn rau, ruộng đồng và nhịp sống thường ngày khiến dấu vết của chiến tranh dường như đã lùi rất xa. Nhưng cũng như nhiều vùng quê khác của Lâm Đồng, mảnh đất này từng trải qua những năm tháng đất nước còn chia cắt, khi nhiều người con rời gia đình tham gia kháng chiến. Trong những gia đình có người ra đi năm ấy có gia đình Mẹ Hà Thị Trà. Câu chuyện của Mẹ không có nhiều tình tiết được ghi chép lại, nhưng chỉ một thông tin thôi cũng đủ để người đọc hôm nay phải dừng lại: Mẹ có người con duy nhất là liệt sĩ Nguyễn Văn Tửu.

Mẹ Hà Thị Trà sinh năm 1902, thường trú tại Dran, huyện Đơn Dương. Mẹ sống qua một giai đoạn đầy biến động của đất nước, khi cuộc sống của những người dân bình thường luôn gắn với những đổi thay của thời cuộc. Cũng như bao người mẹ khác, điều Mẹ mong muốn có lẽ chỉ giản dị là nhìn thấy con trưởng thành, có một mái ấm và được sống những ngày bình yên bên gia đình. Thế nhưng chiến tranh đã khiến mong ước bình thường ấy trở nên xa xỉ. Người con mà Mẹ dành cả tình thương và niềm hy vọng rồi cũng bước ra khỏi mái nhà để đi theo tiếng gọi của quê hương, đất nước.

Nguyễn Văn Tửu là người con duy nhất của Mẹ. Hai chữ “duy nhất” khiến câu chuyện của gia đình Mẹ trở nên đặc biệt hơn, bởi phía sau bước chân của người con ra đi là một người mẹ không còn một người con nào khác ở lại bên mình. Trong những năm tháng ấy, hẳn không chỉ riêng Mẹ Hà Thị Trà mà rất nhiều bà mẹ Việt Nam đều đứng trước những cuộc chia tay như thế. Người đi không biết ngày nào trở về, người ở lại cũng không biết ngày nào mới được gặp con. Nhưng giữa vận mệnh chung của đất nước, những gia đình nhỏ bé vẫn chấp nhận để người thân của mình lên đường.

Từ ngày con xa nhà, cuộc sống của Mẹ vẫn phải tiếp tục. Những công việc thường ngày vẫn còn đó, những buổi sáng rồi những chiều muộn vẫn nối nhau trôi qua. Chỉ có điều trong cuộc sống ấy luôn có một người để Mẹ mong ngóng. Khi thông tin liên lạc còn khó khăn, người ở nhà đôi khi phải chờ rất lâu mới nhận được một tin tức từ người thân. Một lời nhắn rằng con vẫn khỏe có thể trở thành niềm vui trong nhiều ngày, còn một khoảng thời gian quá lâu không có tin lại khiến nỗi lo lớn dần trong lòng người mẹ.

Rồi Nguyễn Văn Tửu hy sinh. Người con duy nhất đã không trở về với Mẹ. Không có nhiều tư liệu còn lại để biết chính xác Mẹ Hà Thị Trà đã đón nhận tin con hy sinh vào một ngày như thế nào, vì vậy người viết hôm nay không thể tự đặt vào quá khứ những lời nói hay giọt nước mắt của Mẹ. Điều lịch sử để lại là tên của một liệt sĩ và tên của một người mẹ. Nhưng đôi khi chính sự ngắn gọn ấy lại khiến mất mát hiện lên rõ hơn. Bởi từ ngày người con duy nhất nằm lại, cuộc chờ đợi của Mẹ cũng không còn một ngày đoàn tụ ở phía cuối.

Đối với một người mẹ có nhiều con, mất đi một người con đã là nỗi đau khó có thể đo đếm. Với Mẹ Hà Thị Trà, người nằm xuống lại là người con duy nhất. Điều đó đồng nghĩa với việc những dự định rất bình thường của một người mẹ về tương lai của con cũng dừng lại. Mẹ sẽ không còn được nhìn con trở về sau chiến tranh, không còn được chứng kiến con xây dựng gia đình hay nhìn những đứa cháu lớn lên bên mình. Chiến tranh không chỉ lấy đi một người chiến sĩ mà còn để lại phía sau một khoảng trống kéo dài trong cuộc đời người mẹ.

Thế nhưng nếu chỉ nhìn câu chuyện của Mẹ bằng nỗi mất mát thì có lẽ vẫn chưa đủ. Trong những năm tháng đất nước còn chiến tranh, hàng triệu gia đình Việt Nam đã đặt tình cảm riêng trong vận mệnh chung của dân tộc. Những người con lên đường bởi phía trước là độc lập, tự do của đất nước; còn những người mẹ ở lại trở thành hậu phương bằng chính sự chịu đựng và hy sinh thầm lặng của mình. Mẹ Hà Thị Trà là một trong những người mẹ như thế. Với những hy sinh dành cho sự nghiệp giải phóng dân tộc, Mẹ được Nhà nước phong tặng danh hiệu cao quý Bà mẹ Việt Nam Anh hùng.

Danh hiệu ấy là sự ghi nhận của Tổ quốc đối với những người mẹ đã có những hy sinh đặc biệt trong các cuộc đấu tranh bảo vệ đất nước. Nhưng phía sau danh hiệu trang trọng vẫn là một câu chuyện rất đời thường. Mẹ Hà Thị Trà trước hết vẫn là một người mẹ từng có một đứa con để thương yêu, chăm sóc và chờ đợi. Nguyễn Văn Tửu trước khi trở thành một cái tên được ghi cùng hai chữ “liệt sĩ” cũng từng là một người con trong gia đình, từng lớn lên bên Mẹ và từng có một mái nhà để trở về.

Rồi chiến tranh cũng kết thúc. Đất nước bước sang những tháng năm hòa bình mà biết bao thế hệ đã mong đợi. Những người còn sống trở về với gia đình, những vùng quê từng chịu nhiều mất mát bắt đầu dựng lại cuộc sống. Trên những con đường quê, đã có những cuộc đoàn tụ sau nhiều năm xa cách. Nhưng giữa niềm vui chung ấy vẫn có những mái nhà thiếu đi một người. Với Mẹ Hà Thị Trà, ngày hòa bình đến cũng là lúc sự thật trở nên rõ ràng hơn bao giờ hết: người con duy nhất của Mẹ sẽ mãi mãi không bước qua cánh cửa nhà để trở về.

Thời gian có thể làm thay đổi một vùng đất nhưng không thể làm mất đi ý nghĩa của những hy sinh đã tạo nên hòa bình. Dran hôm nay đã có những thế hệ được sinh ra khi chiến tranh chỉ còn trong sách vở và lời kể của ông bà. Trẻ em được đến trường, người dân được lao động trên quê hương và những gia đình có thể ngồi bên nhau trong những bữa cơm bình thường. Chính những điều tưởng như rất đỗi giản dị ấy lại là thành quả mà nhiều thế hệ trước đã phải đánh đổi bằng những năm tháng tuổi trẻ, bằng máu và cả những cuộc chia ly không có ngày gặp lại.

Vì vậy, câu chuyện về Mẹ Hà Thị Trà cần được kể lại không phải để thế hệ hôm nay chỉ cảm thấy buồn trước những mất mát của quá khứ. Điều quan trọng hơn là để mỗi người hiểu giá trị của cuộc sống mình đang có. Khi một học sinh biết rằng trên chính quê hương mình từng có một người mẹ tiễn người con duy nhất đi vì đất nước và người con ấy không trở về, lịch sử sẽ trở nên gần gũi hơn rất nhiều. Những khái niệm như “hy sinh”, “liệt sĩ” hay “người có công” khi ấy không còn là những từ ngữ xa xôi mà gắn với một con người, một gia đình và một vùng đất cụ thể.

Sự tri ân đối với những Bà mẹ Việt Nam Anh hùng và gia đình liệt sĩ cũng không nên chỉ dừng lại trong những ngày lễ lớn. Đó có thể là việc chăm sóc nghĩa trang, tìm hiểu về những người có công tại địa phương, thăm hỏi gia đình chính sách hay gìn giữ những câu chuyện của thế hệ đi trước. Đối với học sinh, lòng biết ơn có thể bắt đầu bằng những việc nhỏ hơn nữa: nghiêm túc khi tham gia một buổi sinh hoạt truyền thống, biết trân trọng lá cờ Tổ quốc, chăm chỉ học tập và có ý thức xây dựng quê hương. Khi lòng biết ơn trở thành một phần trong cách sống, sự hy sinh của thế hệ trước mới thực sự được tiếp nối bằng trách nhiệm của thế hệ sau.

Có lẽ điều khiến câu chuyện về Mẹ Hà Thị Trà còn sức lay động đến hôm nay chính là sự giản dị của nó. Không cần những lời quá lớn lao, chỉ cần nhắc rằng Mẹ có một người con duy nhất và người con ấy đã hy sinh cũng đủ để hình dung phần nào cái giá mà một gia đình đã trả cho hòa bình. Đằng sau chiến thắng của một dân tộc là những người lính đã ngã xuống, nhưng cũng có những người mẹ tiếp tục sống với khoảng trống mà chiến tranh để lại. Sự hy sinh của họ không diễn ra nơi chiến trường nhưng kéo dài qua rất nhiều năm tháng sau khi tiếng súng đã ngừng.

Ngày nay, đi qua vùng đất Dran, người ta có thể bắt gặp một cuộc sống rất khác với những năm tháng Mẹ Hà Thị Trà từng trải qua. Những thế hệ mới tiếp tục lớn lên, học tập, lao động và xây dựng quê hương. Chiến tranh đã trở thành quá khứ, nhưng những cái tên của người có công không vì thế mà được phép rơi vào quên lãng. Mỗi lần câu chuyện về Mẹ được nhắc lại cũng là một lần thế hệ hôm nay được nhắc nhớ rằng sự bình yên của quê hương đã được đổi bằng những mất mát có thật của những gia đình có thật.

Mẹ Hà Thị Trà và liệt sĩ Nguyễn Văn Tửu đã thuộc về một thế hệ đi trước, nhưng câu chuyện của hai mẹ con vẫn để lại một bài học cho những người đang sống hôm nay. Đó là bài học về tình yêu quê hương, về sự hy sinh và trên hết là lòng biết ơn. Người con duy nhất của Mẹ đã ra đi và không có ngày trở về, nhưng sự hy sinh ấy đã hòa vào sự hy sinh của biết bao người con Việt Nam để làm nên ngày đất nước hòa bình. Bởi vậy, nhớ về Mẹ không chỉ là nhớ một câu chuyện buồn của chiến tranh, mà còn là nhắc nhau sống có trách nhiệm hơn với hiện tại, gìn giữ hòa bình và trân trọng những điều bình dị mà các thế hệ trước đã đánh đổi rất nhiều để trao lại cho chúng ta.