Mẹ Mai Thị Ren kể chuyện Chi bộ Đảng Mỹ Nhơn ra đời, lãnh đạo Nhân dân đấu tranh chống ách thống trị của thực dân

Vào những năm 20 của thế kỷ XX, các hoạt động yêu nước chống Pháp diễn ra dưới hình thức các Hội kín, Hội Khuyến học. Ở Mỹ Nhơn, những người yêu nước tập hợp thành những nhóm nhân sĩ yêu nước gồm có các ông: Lê Văn Phát (tức Hương lễ Đẩu), Trần Văn Tề, Nguyễn Văn Gộc… Nhóm này thường tổ chức bàn luận thời cuộc, tuyên truyền phổ biến những tài liệu, sách báo có nội dung tiến bộ, cách mạng.

Tháng 6 năm 1925, tại Quảng Châu (Trung quốc) Nguyễn Ái Quốc đã thành lập Hội Việt Nam Cách mạng Thanh niên, tập hợp những thanh niên yêu nước, có chí khí ở trong nước qua Quảng Châu học chính trị, nâng cao nhận thức về đường lối cách mạng và xây dựng thành những nòng cốt rồi đưa về nước hoạt động.

Sau khi mở xong khoá I, nhận thấy ở Nam Kỳ chưa có người sang học, đồng chí Nguyễn Ái Quốc cử hai đồng chí là Phan Trọng Bình và Nguyễn Văn Lợi vào Sài Gòn xây dựng cơ sở của Hội và lựa chọn những thanh niên ưu tú đưa sang Quảng Châu dự các lớp huấn luyện tiếp theo do Tổng bộ Việt Nam Cách mạng Thanh niên tổ chức để đào tạo thành những cán bộ nòng cốt cho phong trào.

Đến Sài Gòn, Phan Trọng Bình được cụ Trần Nguyên Phụ là một yếu nhân trong phong trào Đông kinh nghĩa thục bị thực dân Pháp bắt đày vào Nam, thường đi lại, liên lạc với những người yêu nước ở Bến Tre, giới thiệu Lê Văn Phát (Hương lễ Đẩu) quê ở Mỹ Nhơn để kết nạp vào Hội và đưa sang Quảng Châu dự khóa huấn luyện thứ hai của trường chính trị Quảng Châu do Việt Nam Cách mạng Thanh niên tổ chức (khoá đầu tiên có người ở Nam Kỳ theo học). Trong chuyến đi có ba người là Lê Văn Phát quê ở Mỹ Nhơn và 2 người quê ở miền Trung là Ngô Thiêm và Lê Mạnh Trinh. Trong thời gian học, Lê Văn Phát được kết nạp vào Cộng sản Đoàn, sau khóa học, ông được đưa về Sài Gòn công tác trong Kỳ bộ Nam Kỳ.

Trong thời gian này, ở Bến Tre đã thành lập được Tỉnh bộ Việt Nam Cách mạng Thanh niên do đồng chí Nguyễn Văn Ngọc làm Bí thư. Tỉnh bộ đã xây dựng được cơ sở ở các làng trong tỉnh, kết nạp được nhiều hội viên. Nhiều thành viên trong nhóm nhân sĩ yêu nước ở Mỹ Nhơn cũng chuyển thành hội viên của tổ chức Việt Nam Cách mạng Thanh niên như đồng chí Trần Văn Tề, Nguyễn Văn Gộc.

Cuối tháng 4/1930, chi bộ Đảng đầu tiên của Bến Tre được thành lập tại xã Tân Xuân, huyện Ba Tri (trong số đảng viên chi bộ Tân xuân có đồng chí Trần Văn Biên là người ở xã Mỹ Nhơn). Sự ra đời và những hoạt động của chi bộ Tân Xuân đã tác động mạnh đến phong trào cách mạng ở Ba Tri, trong đó có những nhân tố tích cực ở Mỹ Nhơn như Phạm Văn Hoạnh (giáo Hoạnh), Nguyễn Ngọc Hố, Đỗ Văn Siêng, Trần Thị Gần, Phạm Văn Mùi, Võ Thị Triêu, Lê Quang Hổ, Đào Văn Tiết,… Chi bộ Tân Xuân tổ chức diễn thuyết, rải truyền đơn ở một số xã vùng Bắc Ba Tri (gồm cả Mỹ Nhơn) và tổ chức buổi mít tinh lớn tại ngã ba cây da đôi nhân kỷ niệm ngày Quốc tế lao động 1-5 với sự tham dự của trên 200 người. Cuộc mittinh đã biến thành cuộc tuần hành, trên đường đi qua, số người gia nhập ngày càng đông, họ đánh trống, mõ, hô vang khẩu hiệu với nội dung chống Pháp, đòi chính quyền thực dân thực hiện các quyền dân chủ, dân sinh… làm cho tề tổng lo sợ phải lẫn trốn trong nhà. Khi đến xóm Cây dương (ấp Tân An, xã Tân Xuân) đoàn hô vang khẩu hiệu thị uy rồi giải tán, mọi người phấn khởi ra về.

Sau cuộc mittinh, chi bộ kết nạp thêm nhiều đảng viên mới trong đó có đồng chí Đỗ Văn Trâu, Nguyễn Văn Gộc, Nguyễn Ngọc Hố (Mười Hố)^[1]. Có đảng viên trực tiếp lãnh đạo, từ đây phong trào cách mạng ở Mỹ Nhơn có điều kiện phát triển tốt hơn.

Ngày 27/10/1930, quần chúng Mỹ Nhơn tham gia cuộc biểu tình với quy mô lớn tại ngã ba cây da đôi do chi bộ Tân Xuân tổ chức, họ tuần hành từ Tân Xuân đến Ba Mỹ, hô vang các khẩu hiệu với nội dung chống khủng bố trắng và ủng hộ Xô viết Nghệ - Tĩnh, rồi đốt đồn Mỹ Hoà, phá nhà việc Mỹ Chánh và đập phá nhà máy xay lúa của Hương cả Vinh cũng ở xã Mỹ Chánh. Lính của Hương cả Vinh bắn vào đoàn biểu tình làm 30 người bị thương, đoàn biểu tình kéo về Mỹ Nhơn rồi giải tán.

Qua quá trình đấu tranh cách mạng, nhiều nhân tố tích cực ở Mỹ Nhơn được đứng vào hàng ngũ của Đảng. Để tiện việc lãnh đạo phong trào cách mạng ở địa phương, năm 1931, chi bộ Mỹ Nhơn được thành lập gồm các đồng chí đồng chí Phạm Văn Hoạnh (giáo Hoạnh), Đỗ Văn Trâu, Nguyễn Ngọc Hố, Trần Văn Biện, … Chi bộ do đồng chí Phạm Văn Hoạnh (giáo Hoạnh) là cán bộ của quận làm Bí thư chi bộ. Sau đó, đồng chí Phạm Văn Hoạnh chuyển địa bàn công tác, đồng chí Đỗ Văn Trâu được cử làm Bí thư chi bộ Mỹ Nhơn. Sự ra đời của chi bộ được xem là một bước ngoặt quan trọng, đánh dấu sự phát triển mạnh mẽ của phong trào cách mạng ở địa phương. Từ đây, trong các cuộc đấu tranh quần chúng Mỹ Nhơn đã có chi bộ lãnh đạo, góp phần vào cuộc đấu tranh chung của toàn dân tộc trong công cuộc chống đế quốc và tay sai, giải phóng đất nước.

Trước tình hình trên, vào tháng 10/1932, hội nghị đại biểu đảng viên Ba Tri được triệu tập tại Vĩnh Hoà đã đề ra nhiệm vụ là củng cố cơ sở Đảng, khôi phục phong trào và bầu Quận ủy Ba Tri gồm 7 đồng chí. Đồng chí Nguyễn Ngọc Hố là đảng viên đầu tiên ở Mỹ Nhơn được tham gia vào Quận ủy Ba Tri.

Tháng 5/1936, Mặt trận Bình dân Pháp giành thắng lợi trong cuộc tuyển cử đã thành lập một chính phủ tiến bộ, ban bố một số quyền tự do dân chủ cho Nhân dân các thuộc địa như thả tù chính trị, cho tự do nghiệp đoàn … Các đồng chí đảng viên và quần chúng tích cực bị bắt trước kia đã được trả tự do. Sau khi ra tù, các đồng chí tiếp tục hoạt động, lãnh đạo phong trào. Tháng 12/1936, Ủy ban hành động quận Ba Tri được thành lập và hoạt động công khai, đồng chí Nguyễn Ngọc Hố là một trong 8 thành viên của Ủy ban này.

Phong trào đấu tranh chính trị ở địa phương không ngừng phát triển. Đầu năm 1937, các đồng chí Nguyễn Ngọc Hố, Nguyễn Văn Phát, Nguyễn Văn Ninh đã tổ chức một cuộc mittinh tại nhà đồng chí Nguyễn Ngọc Hố (được ngụy trang là một tiệm hớt tóc), có khoảng 100 người tham gia, trong đó có nhiều phụ nữ nòng cốt như Trần Thị Gần, Lương Văn Mão, Đỗ Thị My, Võ Thị Triêu… Quần chúng được nghe diễn thuyết và hô các khẩu hiệu đòi cải cách ruộng đất, đòi dân sinh dân chủ,... Nhân dân Mỹ Nhơn còn tham gia cuộc mittinh lớn do quậntổ chức tại Tiệm Tôm đòi tăng tiền công giảm giờ làm; giảm tô tức, bãi bỏ công lễ; bãi bỏ thuế thân và các thứ thuế vô lý khác… Đồng chí Đỗ Văn Trâu đã cảm hoá ông Đỗ Văn Tiền là kế toán của một địa chủ ở Mỹ Nhơn, lấy 1.300 đồng bạc Đông Dương mua khẩu súng lục và tổ chức giết hương chánh Lê Quang Thung và giải tán đội quân của hắn với hơn 30 tên. Lê Quang Thung bị giết làm cho lực lượng tề trong xã lo sợ, bớt hung hăng trong khi quần chúng phấn khởi, tích cực tham gia phong trào đấu tranh đòi quyền dân sinh dân chủ.

Cuối năm 1938, chính phủ Mặt trận Bình dân Pháp ngã về phái hữu, thi hành những chính sách phản động, đàn áp, ra lệnh giải tán các tổ chức quần chúng, lùng bắt cán bộ, đảng viên và những người yêu nước. Những đồng chí còn lại phải rút vào bí mật, các tổ chức quần chúng giải thể và chuyển sang hoạt động dưới các hình thức khác nhau như: hội đình, chùa, vạn cày, vạn cấy, … các đồng chí Nguyễn Văn Trước, Huỳnh Văn Biện, Phạm Văn Nhữ, Sáu Triệu, Tư Cát tham gia hoạt động và lãnh đạo các hội này.