Mẹ Ngô Thị Lý và mái nhà nuôi giấu những người cách mạng tiền bối

Trong những năm tháng phong trào cách mạng còn hoạt động bí mật, có những mái nhà trở thành nơi che chở cho cán bộ, nơi những người yêu nước tìm đến giữa lúc bị thực dân truy lùng gắt gao. Mẹ Ngô Thị Lý là một người mẹ như thế. Không chỉ sinh thành hai người con trở thành những nhà cách mạng tiền bối, Mẹ còn biến chính ngôi nhà của mình thành cơ sở cách mạng, âm thầm che chở cho nhiều cán bộ lãnh đạo của Đảng.

Người con gái của một thủ lĩnh nghĩa quân Bãi Sậy

Mẹ Ngô Thị Lý sinh năm 1877 tại thôn An Lạc, xã Trưng Trắc, huyện Văn Lâm, tỉnh Hưng Yên. Mẹ là con gái của Tướng quân Ngô Quang Huy, một trong những thủ lĩnh của phong trào khởi nghĩa Bãi Sậy chống thực dân Pháp vào cuối thế kỷ XIX.

Gia đình Mẹ có mối quan hệ gắn bó với dòng họ Tô ở Xuân Cầu. Tướng quân Ngô Quang Huy là bạn thân của cụ Đốc Nam Tô Ngọc Nữu. Sau đó, Mẹ Ngô Thị Lý kết duyên với Tô Y, cháu nội cụ Đốc Nam.

Người dân trong làng thường gọi Mẹ theo tên chồng là cụ Cả Y.

Hai vợ chồng có năm người con gồm Tô Tu, Tô Chấn, Tô Thị Phúc, Tô Thị Xuyến và Tô Hiệu.

Một mình nuôi năm người con sau khi chồng qua đời

Năm 1915, khi Mẹ mới 38 tuổi, chồng Mẹ qua đời.

Từ đó, Mẹ một mình nuôi dạy năm người con. Trong hoàn cảnh ấy, Mẹ vẫn hướng các con noi theo truyền thống yêu nước của ông ngoại Ngô Quang Huy.

Truyền thống ấy tiếp tục được trao truyền qua các thế hệ trong gia đình. Các con, cháu của Mẹ nhiều người tham gia hoạt động yêu nước, trong đó có hai người con trai là Tô Chấn và Tô Hiệu, sau này trở thành những nhà cách mạng tiền bối và cán bộ lãnh đạo của Đảng.

Hai người con trở thành những chiến sĩ cách mạng kiên trung

Tô Chấn là một trong những người con của Mẹ tham gia hoạt động cách mạng và hy sinh vì sự nghiệp đấu tranh của dân tộc.

Người con trai thứ hai, Tô Hiệu, sinh năm 1912, sớm tham gia phong trào yêu nước. Ông trở thành một cán bộ cách mạng tiêu biểu, hoạt động trong điều kiện bị thực dân Pháp đàn áp khốc liệt.

Năm 1944, Tô Hiệu hy sinh tại Nhà ngục Sơn La sau những năm tháng bị thực dân Pháp giam cầm.

Hai người con của Mẹ lần lượt nằm lại vì lý tưởng cách mạng. Với một người mẹ, đó là những mất mát không thể nào bù đắp.

Nhưng sự hy sinh của các con Mẹ cũng trở thành một phần trong lịch sử đấu tranh của dân tộc.

Mái nhà trở thành cơ sở cách mạng

Không chỉ có những người con tham gia cách mạng, chính ngôi nhà của Mẹ Ngô Thị Lý cũng trở thành một cơ sở cách mạng quan trọng.

Trong thời kỳ 1935–1945, ngôi nhà của Mẹ tại Xuân Cầu là nơi nuôi giấu, che chở cho nhiều nhà cách mạng tiền bối. Theo tư liệu được công bố, những người từng được gia đình Mẹ che chở có Trường Chinh, Hoàng Văn Thụ, Hoàng Quốc Việt, Trần Huy Liệu, Trần Tử Bình cùng nhiều cán bộ cách mạng khác.

Đây là công việc đặc biệt nguy hiểm trong bối cảnh chính quyền thực dân tăng cường theo dõi, bắt bớ những người tham gia phong trào cách mạng.

Một mái nhà tưởng như bình thường của một gia đình ở làng quê Xuân Cầu khi ấy lại trở thành nơi bảo vệ những người đang hoạt động bí mật.

Sự che chở ấy đòi hỏi lòng tin, sự kín đáo và cả sự can đảm của những người trong gia đình.

Hai người con hy sinh, mái nhà vẫn giữ trọn truyền thống

Cuộc đời Mẹ Ngô Thị Lý trải qua những năm tháng mà đất nước liên tục chìm trong chiến tranh và đàn áp.

Mẹ mất năm 1952, khi đất nước vẫn đang trong cuộc kháng chiến chống thực dân Pháp. Mẹ không sống đến ngày nhìn thấy miền Bắc hoàn toàn giải phóng, cũng không thể chứng kiến ngày đất nước thống nhất.

Nhưng những gì Mẹ để lại đã vượt ra ngoài phạm vi một gia đình.

Đó là những người con đã lựa chọn con đường cách mạng, trong đó có hai liệt sĩ Tô Chấn và Tô Hiệu; là một mái nhà từng che chở cho nhiều cán bộ cách mạng; và là truyền thống yêu nước được tiếp nối qua nhiều thế hệ.

Danh hiệu cao quý dành cho người mẹ

Những đóng góp và sự hy sinh của Mẹ Ngô Thị Lý được Nhà nước ghi nhận bằng việc truy tặng danh hiệu vinh dự Nhà nước Bà mẹ Việt Nam Anh hùng theo Quyết định số 2223/QĐ-CTN ngày 6/9/2014.

Ngày 1/8/2015, tại Khuôn viên Nhà tưởng niệm Anh hùng liệt sĩ Tô Hiệu ở xã Nghĩa Trụ, huyện Văn Giang, lễ đón nhận danh hiệu Bà mẹ Việt Nam Anh hùng truy tặng Mẹ được tổ chức trang trọng. Đại diện gia đình đã đón nhận danh hiệu cao quý này.

Đây không chỉ là sự ghi nhận đối với một người mẹ có hai người con hy sinh, mà còn là sự tri ân đối với những đóng góp thầm lặng của Mẹ và gia đình đối với phong trào cách mạng.

Từ một mái nhà nhỏ đến một dấu son lịch sử

Mẹ Ngô Thị Lý không trực tiếp cầm súng trên chiến trường. Nhưng trong những năm tháng cách mạng hoạt động bí mật, một mái nhà an toàn đôi khi cũng có ý nghĩa không kém một trận chiến.

Mẹ đã nuôi dạy những người con đi theo con đường yêu nước, chấp nhận mất đi hai người con vì sự nghiệp cách mạng và cùng gia đình che chở cho những cán bộ đang bị thực dân truy lùng.

Tên tuổi Mẹ hôm nay được nhắc cùng quê hương Xuân Cầu, cùng hai người con liệt sĩ Tô Chấn, Tô Hiệu và cùng những nhà cách mạng từng được gia đình Mẹ cưu mang.

Mẹ Ngô Thị Lý đã dành cả cuộc đời cho gia đình, nhưng những gì Mẹ để lại lại thuộc về lịch sử. Từ mái nhà của Mẹ, những người cách mạng đã có thêm một nơi trú ẩn; từ gia đình Mẹ, một truyền thống yêu nước được tiếp nối qua nhiều thế hệ.