Mẹ Nguyễn Thị Kim Oanh: Hai tờ giấy báo tử và cuộc kiếm tìm xương máu xuyên thế kỷ

Bước sang tuổi 93, những dâu bể của thời gian đã khiến trí nhớ của Bà mẹ Việt Nam Anh hùng Nguyễn Thị Kim Oanh phần nào nhòa đi theo năm tháng. Thế nhưng, có một khoảng trời ký ức chưa bao giờ bị lớp bụi thời gian che lấp: mỗi khi ai đó nhắc đến tên hai người con trai yêu dấu — liệt sĩ Nguyễn Ngọc Hà và liệt sĩ Nguyễn Ngọc Hải — đôi mắt mẹ lại rực sáng lên một thứ ánh sách kỳ diệu. Trong giọng nói run run vì xúc động, những câu chuyện mẹ kể khi thì rõ ràng, khi lại đứt quãng theo nhịp thở tuổi già, nhưng tất cả đều thắm đượm tình mẫu tử bao la và niềm tự hào kiêu hãnh của một người mẹ chiến sĩ.Mẹ Nguyễn Thị Kim Oanh sinh năm 1933, sinh ra và lớn lên tại xã Hưng Tiến, huyện Hưng Nguyên (vùng đất địa linh nhân kiệt mà nay là xã Lam Thành), tỉnh Nghệ An. Suốt những năm tháng thanh xuân tuổi trẻ, mẹ là một xã viên mẫn cán của Hợp tác xã may mặc Thống Nhất. Trên chiếc máy khâu cũ kỹ, mẹ đã cùng chồng — một người thầy giáo mẫu mực — thắt lưng buộc bụng, tảo tần sớm hôm để nuôi dạy đàn con thơ khôn lớn nên người. Trong mái nhà tranh nghèo mà ấm áp ấy, các con của mẹ được nuôi dưỡng bằng sự nghiêm khắc nhưng đầy ắp yêu thương, bằng cả những bài học sâu sắc về đạo lý làm người và trách nhiệm thiêng liêng đối với quê hương, đất nước.Người con trai thứ ba của mẹ — anh Nguyễn Ngọc Hà — từ nhỏ đã là niềm tự hào và kỳ vọng lớn lao của cả gia đình. Nhắc đến đứa con hiền lành ấy, mạch ký ức trong mẹ như chậm lại, từng mảnh ghép thân thương của quá khứ dần hiện lên rõ nét trong tâm trí. Mẹ bùi ngùi kể: “Thằng Hà từ nhỏ đã ngoan ngoãn, hiền lành, đi đến đâu cũng được bà con lối xóm yêu thương, đùm bọc. Nhà đông anh em, cuộc sống thời bao cấp còn nhiều thiếu thốn, gian khó, nhưng nó luôn biết nghĩ, biết nhường nhịn cho người khác. Nhiều bữa cơm dọn ra, thấy các em còn đói hoe mắt, nó lặng lẽ chan bát nước luộc rau rồi nhường phần cơm khoai của mình cho các em…”.Năm 1978, bước ngoặt cuộc đời đến với anh Hà khi cùng một lúc anh nhận được hai tờ giấy: giấy báo nhập ngũ ra chiến trường và giấy báo nhập học đại học. Đứng giữa hai ngả đường, anh Hà đã không một chút đắn đo, chọn khoác lên mình màu áo lính để đi bảo vệ Tổ quốc. Quyết định can trường ấy không hề khiến mẹ bất ngờ, bởi mẹ hiểu đứa con trai của mình luôn đặt lợi ích tối cao của đất nước lên trên những ước mơ, hoài bão riêng tư. Trở thành người lính trinh sát dũng cảm của Sư đoàn 5 thuộc Quân khu 7, anh cùng đồng đội xông pha chiến đấu tại chiến trường Campuchia khốc liệt. Thế nhưng, niềm tự hào của người mẹ chưa kịp vẹn tròn thì ngày 2-2-1979, hung tin anh ngã xuống dội về nhà. Nỗi đau mất đi khúc ruột đầu tiên khắc sâu vào trái tim người mẹ, âm ỉ rỉ máu không một ngày ngơi nghỉ.Chưa đầy hai năm sau, vào năm 1981, vết thương cũ chưa kịp lên da non thì mẹ Oanh lại một lần nữa gạt nước mắt, tiễn người con trai thứ tư — anh Nguyễn Ngọc Hải — lên đường làm nhiệm vụ quốc tế tại nước bạn Campuchia. Để tiếp nối nguyện vọng chiến đấu còn dang dở của người anh trai đã khuất, anh Hải trở thành chiến sĩ đặc công tinh nhuệ thuộc Sư đoàn 10, Quân đoàn 3 (nay là Quân đoàn 34). Ngày ra trận, anh lặng lẽ gác lại sau lưng bao hoài bão tuổi trẻ cùng tờ giấy báo trúng tuyển vào Trường Đại học Nông nghiệp I.Kể từ ngày đứa con thứ hai ra trận, cuộc sống hằng ngày của mẹ là một chuỗi dài đằng đẵng của sự chờ đợi, chất chứa biết bao âu lo, phấp phỏng. Mỗi một tin tức súng đạn từ chiến trường biên giới Tây Nam dội về đều khiến trái tim người mẹ thắt nghẹt lại. Và rồi, điều mà mẹ lo sợ nhất cũng đã đến: ngày 20-10-1981, tờ giấy báo tử thứ hai mang tên Nguyễn Ngọc Hải một lần nữa đổ ập xuống gia đình.Hai lần cầm trên tay hai tờ giấy báo tử, nỗi đau chồng chất lên nỗi đau, người mẹ già tưởng chừng như gục ngã, không thể nào gượng dậy nổi trước sự tàn khốc của số phận. Nhưng mỗi khi nhìn vào những đứa con còn lại, mẹ tự nhủ lòng mình phải kiên cường sống tiếp để làm điểm tựa tinh thần vững chãi cho cả gia đình.Chị Nguyễn Thị Kim Thanh, người con gái thứ sáu của mẹ, nghẹn ngào chia sẻ trong nước mắt: “Ngày nhận tin anh Hải hy sinh, dù cả nhà đã chuẩn bị sẵn tâm lý, biết rằng ra trận là phải chấp nhận đổ xương máu vì đất nước, nhưng bố mẹ tôi vẫn đau đớn đến mức chết đi sống lại. Những năm tháng đen tối sau đó, mẹ chỉ biết nương tựa vào bóng dáng của bố để dìu nhau đi nốt quãng đời còn lại…”.Thời gian trôi qua, những vết thương lòng dẫu có lắng lại theo năm tháng nhưng chưa bao giờ vơi cạn nỗi nhớ thương. Trong căn nhà nhỏ ấm cúng, những tấm bằng “Tổ quốc ghi công” của hai anh được đặt trang trọng ở vị trí cao nhất trên bàn thờ. Mỗi lần ngước mắt nhìn lên, ánh mắt của mẹ lại dừng lại thật lâu, đăm đắm. Giờ đây, mẹ không còn khóc nữa, những giọt nước mắt đã lặn ngược vào trong, nhưng nỗi nhớ con thì vẫn luôn hiện hữu, vẹn nguyên.Mẹ thường lặng lẽ ngồi ngắm nhìn những tấm bằng ấy như thể đang được đối diện, trò chuyện với chính các con bằng xương bằng thịt của mình. Với mẹ, những tấm bằng khen ấy không chỉ là sự ghi nhận trang trọng của Tổ quốc, mà còn là minh chứng thiêng liêng cho một phần máu thịt của gia đình đã gửi lại nơi chiến trường xa xôi. Trong sâu thẳm tâm hồn, mẹ hiểu rằng sự hy sinh của các con là vô cùng cao cả, là niềm tự hào kiêu hãnh mà không phải người mẹ nào trên đời cũng có được.Năm 1989, không cam lòng để các con nằm lại nơi đất khách quê người, mẹ Oanh cùng chồng đã lặn lội quay trở lại đơn vị cũ của hai anh để quyết tâm tìm kiếm phần mộ. Sau bao nhiêu gian nan, vất vả, băng rừng lội suối, trong niềm xúc động nghẹn ngào vỡ òa, người mẹ đã tìm thấy nơi các con đang nằm. Đến năm 2012, phần mộ của hai anh đã chính thức được cất bốc, di dời về an táng trang nghiêm tại Nghĩa trang Liệt sĩ TP Vinh, hoàn thành trọn vẹn tâm nguyện đau đáu cả một đời của người mẹ: đón các con trở về với đất mẹ quê hương.Sự hy sinh thầm lặng, vĩ đại của mẹ cùng xương máu của hai người con liệt sĩ đã trở thành ngọn đuốc sáng ngời, truyền lửa cho các thế hệ mai sau về lòng yêu nước nồng nàn. Với những cống hiến, hy sinh vô bờ bến ấy, năm 2014, mẹ Nguyễn Thị Kim Oanh đã được Đảng và Nhà nước trang trọng phong tặng danh hiệu cao quý "Bà mẹ Việt Nam Anh hùng".Đặc biệt, vào năm 2025, mẹ vinh dự được Tổng Bí thư Tô Lâm cùng Đại tướng Phan Văn Giang — Ủy viên Bộ Chính trị, Phó bí thư Quân ủy Trung ương, Bộ trưởng Bộ Quốc phòng đến tận nhà thăm hỏi, động viên và tặng quà nghĩa tình.Hiện nay, ở tuổi xế chiều, mẹ đang sống hạnh phúc trong sự chăm sóc, phụng dưỡng chu đáo của người con gái thứ sáu là chị Nguyễn Thị Kim Thanh. Mỗi ngày trôi qua, mẹ vẫn ân cần, tỉ mẩn kể lại câu chuyện ra trận của hai người con trai đã hy sinh cho đám cháu chắt nghe. Mẹ coi đó như một cách giữ gìn ngọn lửa ký ức của gia đình, tiếp nối và trao truyền truyền thống yêu nước nồng nàn cho các thế hệ mai sau.