“Mẹ Phạm Thị Khánh – bảy lần tiễn con, một đời gửi trọn cho quê hương Hòn Đất”

Trong lịch sử đấu tranh giải phóng dân tộc, Hòn Đất, Kiên Giang là một trong những địa bàn chiến đấu đặc biệt ác liệt ở miền Tây Nam Bộ. Nơi đây từng diễn ra nhiều cuộc chiến đấu kéo dài, tiêu biểu là những trận chiến tại Hang Hòn trong các năm 1962, 1969 và 1971. Chính trên vùng đất ấy, Mẹ Việt Nam Anh hùng Phạm Thị Khánh đã trở thành biểu tượng của sự hy sinh: Mẹ có 8 người con trai thì 7 người lần lượt hy sinh trong chiến tranh.

Người mẹ giữa vùng đất Ba Hòn

Mẹ Phạm Thị Khánh quê ở vùng Hòn Đất, Kiên Giang, từng sống tại khu vực ấp Tám Ngàn, xã Bình Sơn. Theo các nguồn tư liệu, gia đình Mẹ có chồng và 7 người con hy sinh vì đất nước; một nguồn tư liệu khác thống kê Mẹ có 8 người con trai, trong đó 7 người là liệt sĩ.

Hòn Đất trong những năm chống Mỹ là địa bàn có vị trí quan trọng của chiến trường Tây Nam Bộ. Quân và dân địa phương phải đối phó với các hoạt động bình định, lấn chiếm, gom dân và những cuộc truy quét quy mô lớn. Theo Hội Nhà báo Kiên Giang, quân dân Hòn Đất đã kiên cường chống lại các âm mưu “bình định lấn chiếm”, “gom dân lập ấp”, “nhổ cỏ U Minh”, góp phần cùng chiến trường Khu 9 đánh bại các chiến lược chiến tranh của Mỹ và chính quyền Sài Gòn.

Trong hoàn cảnh đó, mỗi gia đình có người tham gia cách mạng đều đứng trước những hiểm nguy thường trực. Với Mẹ Khánh, sự lựa chọn ấy còn đau đớn hơn: những người con trai lần lượt rời mái nhà để đi vào cuộc chiến, rồi lần lượt không trở về.

Bảy lần tiễn con ra trận

Báo Nhân Dân từng viết về Hòn Đất và Mẹ Phạm Thị Khánh với một hình ảnh ám ảnh: Mẹ đã nuốt nước mắt tiễn bảy người con lên đường và cả bảy người đều hy sinh.

Đó không phải là một mất mát xảy ra trong một ngày hay một trận đánh. Đó là sự hy sinh kéo dài qua nhiều năm chiến tranh.

Mỗi lần người con ra đi là một lần Mẹ phải đối diện với khả năng mất con. Nhưng trong điều kiện chiến tranh, tình cảm riêng của người mẹ được đặt bên cạnh một tình cảm lớn hơn – tình yêu quê hương, xóm làng và đất nước.

Báo Pháp luật Việt Nam, qua hồi ức của Đại tá, nhà báo, nghệ sĩ nhiếp ảnh Trần Hồng, đã ghi lại hình ảnh Mẹ Khánh trong những năm cuối đời. Mẹ sống trong một căn nhà tình nghĩa ở ấp Tám Ngàn. Khi nhìn thấy người lính mặc quân phục, Mẹ lại nhớ đến những người con của mình. Đại tá Trần Hồng kể rằng bảy lần Mẹ tiễn các con ra chiến trường thì cả bảy người đều không trở về.

Những trận chiến khốc liệt ở Hang Hòn

Để hiểu sự hy sinh của Mẹ Khánh, cần đặt câu chuyện gia đình Mẹ trong bối cảnh chiến trường Hòn Đất.

Theo Nhân Dân, Hang Hòn – một căn cứ tự nhiên quan trọng của lực lượng cách mạng – từng phải chống chọi với các cuộc tiến công kéo dài 11 ngày đêm năm 1962, 78 ngày đêm năm 1969 và 132 ngày đêm năm 1971. Những trận chiến ấy thể hiện mức độ khốc liệt của chiến tranh trên vùng đất Ba Hòn.

Đây là những chiến dịch, trận đánh có ý nghĩa cụ thể trong lịch sử chiến trường Hòn Đất. Lực lượng cách mạng dựa vào địa hình núi đá, hang động và sự che chở của nhân dân để duy trì chiến đấu trước những cuộc tiến công và bao vây của đối phương.

Trong một cuộc chiến như vậy, hậu phương tại chỗ có ý nghĩa đặc biệt. Những gia đình cách mạng vừa phải bảo đảm cuộc sống, vừa tìm cách che chở, hỗ trợ cán bộ, chiến sĩ. Chính trong môi trường ấy, những người mẹ như Mẹ Khánh đã góp phần tạo nên sức bền của chiến tranh nhân dân.

Mẹ không cầm súng nhưng vẫn ở trong “trận địa”

Các tư liệu viết về Mẹ Khánh cho biết Mẹ từng đào hầm, che mắt quân thù, góp phần bảo vệ những người hoạt động cách mạng. Những chi tiết này được phản ánh trong tư liệu về cuộc đời Mẹ và cũng được nhắc lại trong tác phẩm viết về Mẹ.

Đó là một dạng chiến đấu thầm lặng.

Nếu người chiến sĩ ngoài mặt trận trực tiếp đối đầu với quân địch bằng vũ khí, thì người dân trong vùng căn cứ phải đấu tranh bằng sự gan dạ, mưu trí và khả năng giữ bí mật. Một căn hầm được đào đúng lúc có thể bảo vệ một cán bộ; một gia đình giữ được bí mật có thể bảo toàn cả một cơ sở.

Đối với Mẹ Khánh, sự đóng góp ấy càng có ý nghĩa bởi Mẹ đồng thời phải chịu tổn thất rất lớn về gia đình.

Mất mát của một gia đình – nỗi đau của cả quê hương

Không chỉ bảy người con của Mẹ hy sinh. Theo tư liệu về gia đình Mẹ, nội tộc của Mẹ có tới 33 người hy sinh trong chiến tranh. Người con gái của Mẹ là Trần Thị Tư từng làm giao liên cho cách mạng; do gia đình đã có quá nhiều người hy sinh, cấp trên từng phải yêu cầu bà rút về làm dân thường để tránh nguy cơ gia đình tiếp tục mất thêm người.

Chi tiết này cho thấy chiến tranh đã tác động sâu sắc đến từng dòng họ ở Hòn Đất. Sự hy sinh không chỉ tính bằng số người trong một đơn vị quân đội mà còn được tính bằng những mái nhà vắng bóng người, những gia đình mất đi nhiều thế hệ.

Năm 2025, khi Kiên Giang tổ chức các hoạt động tri ân nhân Ngày Thương binh - Liệt sĩ và khánh thành Đền tưởng niệm Anh hùng liệt sĩ huyện Hòn Đất, các cơ quan báo chí tiếp tục nhắc đến Mẹ Phạm Thị Khánh như một biểu tượng của lòng yêu nước và đức hy sinh. Các nguồn chính thống cho biết Hòn Đất là một trong những địa danh tiêu biểu của truyền thống đấu tranh kiên cường ở Kiên Giang.