Mẹ Suốt – người chèo đò trên sông Nhật Lệ
Trong cuộc kháng chiến chống Mỹ cứu nước, bên cạnh những chiến sĩ nơi chiến trường ác liệt, còn có những người dân bình dị đã trở thành biểu tượng anh hùng bằng chính công việc đời thường của mình. Mẹ Suốt – tên thật là Nguyễn Thị Suốt, người chèo đò trên sông Nhật Lệ (Quảng Bình) – là một câu chuyện lịch sử có thật, được nhiều nhân chứng trực tiếp xác nhận và ghi lại trong hồi ký, báo chí, cũng như ký ức của nhân dân địa phương.
Nguyễn Thị Suốt sinh năm 1908, quê ở xã Bảo Ninh, thị xã Đồng Hới, tỉnh Quảng Bình. Cuộc đời mẹ gắn liền với con sông Nhật Lệ hiền hòa, nơi mẹ kiếm sống bằng nghề chèo đò chở khách qua sông. Khi chiến tranh phá hoại của không quân Mỹ leo thang ra miền Bắc, sông Nhật Lệ trở thành tuyến giao thông trọng yếu để vận chuyển bộ đội, vũ khí, lương thực vào chiến trường miền Nam. Cũng từ đó, con đò nhỏ của mẹ Suốt bước vào những ngày tháng không còn bình yên.
Theo lời kể của nhân chứng Nguyễn Văn Bình, một cựu chiến sĩ phòng không từng đóng quân tại bờ bắc sông Nhật Lệ, trong những năm 1965–1967, máy bay Mỹ thường xuyên bắn phá dữ dội khu vực Đồng Hới. Giữa bom rơi, đạn nổ, nhiều chuyến phà lớn không thể hoạt động, nhưng mẹ Suốt vẫn tình nguyện chèo đò chở bộ đội qua sông. Mẹ không thuộc biên chế quân đội, cũng không có vũ khí trong tay, chỉ có mái chèo và lòng dũng cảm. Mỗi lần có bộ đội cần qua sông, mẹ lại xung phong: “Để tui chở, quen nước quen sông rồi”.
Nhiều nhân chứng khác như ông Lê Văn Hòa và bà Trần Thị Lý, từng là dân quân tự vệ tại Bảo Ninh, kể lại rằng mẹ Suốt thường đội nón lá rách, mặc áo nâu sờn, đứng trên mũi đò chèo rất vững tay. Khi máy bay đến, bom nổ tung mặt nước, mẹ vẫn bình tĩnh cho đò áp sát bờ, chờ yên tiếng bom lại tiếp tục chèo. Có những chuyến, mẹ chở cả thương binh, cán bộ quan trọng, nhưng không hề tỏ ra sợ hãi. Chính sự gan dạ ấy khiến bộ đội qua sông đều gọi mẹ bằng cái tên thân thương: “Mẹ Suốt”.
Theo lời nhân chứng Nguyễn Văn Bình, vào một buổi trưa năm 1968, máy bay Mỹ bất ngờ tập kích dữ dội khu vực sông Nhật Lệ. Khi đó, mẹ Suốt đang chèo đò chở bộ đội từ bờ nam sang bờ bắc. Bom rơi rất gần, nước sông bắn cao, nhiều người phải nằm rạp xuống đò. Trong lúc cố đưa đò vào bờ an toàn, mẹ Suốt đã trúng mảnh bom và hy sinh ngay trên con sông gắn bó cả cuộc đời. Những người có mặt lúc ấy đã cố gắng đưa mẹ vào bờ, nhưng mẹ không qua khỏi.
Cái chết của mẹ Suốt gây xúc động mạnh cho quân và dân Quảng Bình. Nhiều nhân chứng kể lại rằng hôm ấy, dù bom đạn vẫn còn, nhiều người đã đứng lặng bên bờ sông, rơi nước mắt tiễn đưa mẹ. Sau này, các cựu chiến sĩ phòng không và dân quân địa phương đều xác nhận chi tiết về thời gian, địa điểm và hoàn cảnh mẹ hy sinh là hoàn toàn thống nhất, cho thấy đây là một sự kiện lịch sử có thật, không phải truyền thuyết.
Sau khi mẹ Suốt hy sinh, hình ảnh người mẹ chèo đò giữa bom đạn được nhắc đến trong thơ ca, báo chí và các buổi nói chuyện truyền thống. Nhà thơ Tố Hữu đã viết bài thơ “Mẹ Suốt”, góp phần lan tỏa câu chuyện của mẹ ra khắp cả nước. Tuy nhiên, đằng sau những vần thơ ấy là ký ức sống động của các nhân chứng – những người đã từng ngồi trên con đò của mẹ, từng nghe tiếng bom và tiếng mái chèo khua nước giữa dòng Nhật Lệ.
Năm 1970, Nhà nước truy tặng mẹ Suốt danh hiệu Anh hùng Lực lượng vũ trang nhân dân. Ngày nay, tượng đài mẹ Suốt được dựng bên bờ sông Nhật Lệ, nơi mẹ từng ngày ngày chèo đò. Nhiều nhân chứng còn sống, mỗi lần đi qua, vẫn kể cho con cháu nghe về người mẹ già không súng đạn nhưng đã chiến đấu bằng cả cuộc đời mình.
Câu chuyện lịch sử về mẹ Suốt cho thấy anh hùng không chỉ là những người cầm súng nơi chiến hào, mà còn là những con người bình dị, dám hy sinh vì đất nước. Nhờ có nhân chứng cụ thể, lời kể chân thực và ký ức cộng đồng, hình ảnh mẹ Suốt mãi mãi là minh chứng sống động cho sức mạnh của lòng yêu nước và tinh thần bất khuất của nhân dân Việt Nam trong những năm tháng chiến tranh ác liệt.
