Mẹ Thứ - biểu tượng vĩnh hằng của Mẹ Việt Nam anh hùng (1)

Mẹ Thứ - biểu tượng vĩnh hằng của Mẹ Việt Nam anh hùng

Lịch sử của dân tộc Việt Nam không chỉ được viết bằng những trang vàng chói lọi

của các triều đại hay những chiến công lẫy lừng nơi biên ải, mà còn được kết tinh từ

những mạch ngầm nước mắt âm thầm chảy suốt bốn ngàn năm. Trong dòng chảy bi

tráng ấy, nếu chiến tranh là một bản trường ca khốc liệt, thì người Mẹ chính là nốt trầm

xao xuyến và ám ảnh nhất. Có những người Mẹ đã trở thành huyền thoại, không phải

bởi họ có phép thần thông dời non lấp biển, mà bởi trái tim họ đã gánh gồng cả non

sông. Mẹ Nguyễn Thị Thứ - người mẹ Quảng Nam với 106 mùa tuế nguyệt, người đã

hiến dâng chín khúc ruột mềm cho Tổ quốc - chính là hiện thân vĩ đại nhất của nỗi đau

và lòng kiên trung. Cuộc đời Mẹ là một pho sử thi không lời, là bức tượng đài bằng

xương bằng thịt, tạc vào thế kỷ dáng đứng của một dân tộc''Lấy máu mình rửa sạch

bóng quân thù, lấy nước mắt mình tưới xanh mầm độc lập''

Mẹ sinh ra trên mảnh đất Điện Bàn, Quảng Nam – vùng đất ''chưa mưa đà thấm''

nơi cái nắng rang cháy da người và những cơn gió Lào rát bỏng như thử thách sức bền

của vạn vật. Có lẽ chính sự khắc nghiệt của thiên nhiên cùng truyền thống quật cường

của vùng đất ''ngũ phụng tề phi'' đã hun đúc nên bản lĩnh phi thường của Mẹ.

Nhưng tạo hóa dường như quá tàn nhẫn khi chọn đôi vai gầy guộc của một người

đàn bà nhà quê để đặt lên đó gánh nặng của lịch sử. Nếu truyền thuyết xưa kể về nàng

Tô Thị bồng con chờ chồng hóa đá, thì ở thế kỷ 20, Mẹ Thứ là một ''Hòn Vọng Phu''

sống. Nhưng bi kịch hơn, Mẹ không chỉ chờ chồng, mà Mẹ chờ đợi mỏi mòn cả một

thế hệ đàn ông trong gia đình. Chồng Mẹ, chín người con trai, một người con rể và hai

cô cháu ngoại lần lượt ra đi. Mẹ không hóa đá ngay lập tức, Mẹ phải sống, phải thở,

phải đối diện với thực tại tàn khốc để rồi tâm hồn Mẹ dần hóa thạch trong nỗi đau câm

lặng.

Người đời thường nói: ''Mồ côi cha ăn cơm với cá, mồ côi mẹ lót lá mà nằm'', nhưng

nỗi đau ''lá vàng khóc lá xanh''; mới là bi kịch trái ngang nhất của kiếp người. Hãy

tưởng tượng về Mẹ, trong suốt 30 năm dằng dặc của hai cuộc kháng chiến trường kỳ,

Mẹ sống trong trạng thái thấp thỏm của một người đi trên dây. Mỗi lần tiễn con đi là

một lần Mẹ xẻ thịt mình ra.

Chín lần nhận giấy báo tử là chín nhát dao cứa nát tâm can. Có nỗi đau nào lớn hơn

khi Mẹ dọn mâm cơm chiều, chín cái bát, chín đôi đũa bày ra, nhưng không gian chỉ

đáp lại bằng sự im lặng rợn người. Nhà thơ Tố Hữu từng viết: ''Bầm ơi có rét không

bầm/ Heo heo gió núi lâm thâm mưa phùn'';. Cái rét của trời đất sao sánh bằng cái lạnh

lẽo trong lòng người mẹ mất con?

Mẹ Thứ không gào khóc thảm thiết. Nỗi đau của Mẹ đã vượt ngưỡng của những giọt

nước mắt thông thường. Nước mắt Mẹ chảy ngược vào tim, kết tủa thành những khối u

uất, thành những nếp nhăn chằng chịt trên gương mặt khắc khổ. Sự im lặng của Mẹ

trước di ảnh các con chính là tiếng thét xé lòng nhất, tố cáo tội ác của chiến tranh tàn

bạo. Mẹ ngồi đó, cô độc giữa căn nhà trống hoác, như một gốc cây già cỗi đã rụng hết

lá xanh, trơ trọi giữa bão tố cuộc đời, nhưng gốc rễ vẫn bám chặt vào lòng đất mẹ để

giữ gìn hồn cốt gia tộc.

Nếu chỉ dừng lại ở nỗi đau, Mẹ Thứ mới chỉ là nạn nhân của chiến tranh. Điều nâng

Mẹ lên tầm vóc của một vĩ nhân chính là khả năng chuyển hóa bi kịch cá nhân thành

sức mạnh cách mạng. Ngay trong khu vườn nơi chôn rau cắt rốn của những đứa con đã

tử trận, Mẹ cùng con gái đào 5 căn hầm bí mật.

Hãy suy ngẫm về hình ảnh này: Một người mẹ vừa mất con, lại tiếp tục nuôi giấu

những người lính khác ngay trong nhà mình. Mẹ chăm sóc họ, canh gác cho họ, xem

họ như sự tái sinh của những đứa con đã khuất. Đó là lòng bao dung vô bờ bến, là sự

hy sinh vượt lên trên thói thường ích kỷ của con người. Mẹ hiểu rằng, máu của con Mẹ

đổ xuống không vô nghĩa, nó đã hòa vào dòng chảy của dân tộc để đổi lấy màu xanh

hòa bình. Hành động nuôi giấu cán bộ của Mẹ là câu trả lời đanh thép nhất gửi tới kẻ

thù: Các ngươi có thể giết chết thể xác con ta, nhưng không thể giết chết ý chí của một

dân tộc, bởi mỗi người lính ngã xuống, sẽ có hàng ngàn người con khác được Mẹ chở

che và đứng lên.

Hình tượng Mẹ Nguyễn Thị Thứ đã trở thành nguyên mẫu cho Tượng đài Bà mẹ

Việt Nam Anh hùng – công trình văn hóa cấp quốc gia. Nhưng có một nghịch lý đầy

tính nghệ thuật và triết lý ở đây. Bức tượng đài bằng đá hoa cương sừng sững, to lớn,

uy nghi bao nhiêu thì hình hài Mẹ ngoài đời lại nhỏ bé, mong manh bấy nhiêu.

Khi Mẹ còn sống, Mẹ thường ngồi tựa cửa, đôi mắt đục mờ nhìn về xa xăm. Hình

ảnh ấy đối lập hoàn toàn với sự hoành tráng của tượng đài, nhưng chính sự nhỏ bé,

bình dị ấy mới là cội nguồn của sự vĩ đại. Tượng đài đá có thể trường tồn với thời gian,

nhưng ''tượng đài lòng dân''; dành cho Mẹ mới là vĩnh cửu. Mẹ chính là Đất Nước. Đất

Nước này hình thành từ dáng lưng còng của Mẹ, từ bầu sữa cạn khô vắt kiệt cho đàn

con, từ đôi bàn tay nhăn nheo run rẩy thắp hương lên bàn thờ liệt sĩ. Mẹ là gạch nối

giữa quá khứ đau thương và hiện tại hòa bình, là minh chứng sống động cho chân lý:

Hòa bình không phải là món quà miễn phí, nó được mua bằng giá rất đắt – giá của

những dòng máu trẻ và nước mắt già.

Hình tượng Mẹ trong dòng chảy văn học và lịch sử Mẹ Nguyễn Thị Thứ không phải

là một ngoại lệ đơn độc, mà là đỉnh cao của một ''dãy núi''; trùng điệp những người mẹ

Việt Nam anh hùng. Đặt hình tượng Mẹ Thứ vào hệ quy chiếu của văn học và lịch sử,

ta mới thấy hết tầm vóc lớn lao ấy. Nếu văn hào Maxim Gorky từng thốt lên: ''Không

có Mặt Trời thì hoa không nở, không có tình yêu thì không có hạnh phúc, không có

người mẹ thì không có anh hùng'', thì Mẹ Thứ chính là minh chứng sống động nhất

cho chân lý ấy. Trong văn học kháng chiến, ta bắt gặp Mẹ Suốt “ngẩng đầu mái tóc mẹ

rung/ Gió lay như sóng biển tung trắng bờ” (Tố Hữu), hay người mẹ đào hầm trong

thơ Dương Hương Ly: ''Đất quê ta mênh mông/ Lòng mẹ rộng vô cùng”. Tuy nhiên,

Mẹ Thứ mang một bi kịch đậm đặc hơn. Đó không chỉ là sự dũng cảm nhất thời, mà là

sự bền bỉ chịu đựng. Nỗi đau của Mẹ được ''phân rã'' đều đặn trong suốt 30 năm. Sự

mở rộng này cho thấy: Mẹ Thứ là sự kết tinh (crystallization) của hàng triệu nỗi đau, là

''mẫu số chung''; cho sự hy sinh của phụ nữ Việt Nam trong thế kỷ 20 đầy bão táp. Nhìn

vào mâm cơm cúng của Mẹ Thứ, ta thấy một triết lý sâu sắc về '';sự vắng mặt'';. Sự hiện

diện của 9 cái bát, 9 đôi đũa nhưng vắng bóng 9 con người cụ thể đã tạo nên một

khoảng trống mênh mông. Trong nghệ thuật, khoảng trắng đôi khi gợi nhiều hơn nét

vẽ. Trong cuộc đời Mẹ, sự vắng mặt của các con chính là sự hiện diện rõ ràng nhất của

lòng yêu nước. Những đứa con ấy không mất đi, họ đã hóa thân vào từng thớ đất, ngọn

cỏ, để lại cho đời một ''di sản''; là sự bình yên. Mẹ Thứ là người canh giữ khoảng trống

ấy, để nhắc nhở nhân thế về cái giá của độc lập.

Ngày nay, khi chúng ta đi trên những đại lộ thênh thang, ngồi trong những tòa nhà

chọc trời, hình ảnh Mẹ Thứ ngồi lặng lẽ bên mâm cơm đạm bạc có vẻ như thuộc về

một thế giới khác. Nhưng chính sự tương phản đó mới là sợi dây liên kết vô hình. Hãy

nhìn Tượng đài Mẹ Thứ tại Quảng Nam – công trình tượng đài lớn nhất Đông Nam Á.

Có người tranh cãi về kinh phí xây dựng, về quy mô hoành tráng. Nhưng nếu nhìn

bằng đôi mắt của lịch sử, đó không chỉ là đá, là bê tông. Đó là nỗ lực của hậu thế muốn

''vật chất hóa''; lòng biết ơn vô hạn, dù biết rằng không tượng đài nào có thể cao bằng

sự hy sinh của Mẹ. Liên hệ với những người mẹ thời bình: Những người mẹ lính đảo

Gạc Ma, những người mẹ của các chiến sĩ hy sinh trong thời bình khi cứu dân trong

bão lũ... Dòng máu hy sinh ấy vẫn chảy âm thầm. Mẹ Thứ là cội nguồn, là tấm gương

soi chiếu để những người mẹ hôm nay tiếp tục kiên cường.

Từ cuộc đời Mẹ Thứ, thế hệ trẻ cần rút ra những bài học cốt tử, không phải là những

khẩu hiệu sáo rỗng, mà là kim chỉ nam cho lẽ sống: Chúng ta phải nhận thức rõ ràng:

Cuộc sống bình yên hôm nay là một thứ ''tài sản thừa kế'' được đánh đổi bằng máu.

Chúng ta đang sống ''vay mượn'' tuổi thanh xuân của những người con Mẹ Thứ. Lòng

biết ơn không chỉ dừng lại ở nén nhang thắp ngày 27/7 hay những giọt nước mắt cảm

thương. Biết ơn phải biến thành hành động. ''Trả nợ''; quá khứ bằng cách kiến tạo tương

lai. Mỗi thành tựu chúng ta đạt được, mỗi đóng góp cho xã hội chính là cách tốt nhất

để an ủi vong linh các anh và làm ấm lòng Mẹ. Trong thế giới hiện đại đầy áp lực,

người trẻ dễ rơi vào trạng thái ''vỡ vụn''; (fragile) trước những khó khăn nhỏ. Nhìn vào

Mẹ Thứ, ta thấy xấu hổ vì những lần nản chí của mình. Mẹ mất 9 người con mà vẫn

sống, vẫn đào hầm nuôi quân, vẫn tin vào ngày mai. Vậy cớ gì chúng ta gục ngã trước

một thất bại trong học tập hay công việc? Mẹ dạy ta bài học về sự kiên cường tĩnh

lặng. Không cần ồn ào, chính sự bền bỉ mới là sức mạnh lớn nhất giúp con người vượt

qua nghịch cảnh. Yêu nước thời Mẹ Thứ là cầm súng, là hiến dâng con ra trận. Yêu

nước thời nay là trí tuệ, là bản lĩnh hội nhập nhưng không hòa tan. Chúng ta yêu nước

bằng cách giữ gìn từng tấc đất biên cương, hải đảo, và bằng cả việc đấu tranh với cái

xấu, cái ác ngay trong lòng xã hội để đất nước ngày càng trong sạch, vững mạnh.

Đừng để máu của các con Mẹ Thứ đổ xuống cho một xã hội vô cảm hay tụt hậu.

Điểm sáng chói lọi nhất của bài luận chính là cách tác giả ''giải phẫu''nỗi đau. Thay

vì sa đà vào việc liệt kê những con số khô khốc của 9 tấm bằng Tổ quốc ghi công –

điều mà ai cũng biết – bài viết đã chọn một lối đi riêng, đầy ám ảnh: khai thác ''sự im

lặng'' và ''khoảng trống''. Hình ảnh ''nước mắt lặn vào trong'' ,'' chảy ngược vào tim kết

thành khối đá tảng''; hay triết lý về ''chín cái bát, chín đôi đũa'', là những phát hiện tinh

tế, cho thấy một tư duy văn học già dặn. Tác giả đã thấu cảm được rằng: tận cùng của

nỗi đau không phải là tiếng gào khóc, mà là sự câm nín đến rợn người. Đó là cách viết

của người đã thực sự ''nhập thân'', vào nhân vật, để nỗi đau của Mẹ thấm qua đầu ngọn

bút.

Về mặt kỹ thuật viết, bài luận đã vận dụng xuất sắc thủ pháp tương phản. Sự đối lập

giữa hình hài nhỏ bé, lưng còng của Mẹ với tượng đài đá hoa cương sừng sững; giữa lá

vàng mong manh và lá xanh đầy sức sống đã tạo nên một sức căng nghệ thuật lớn. Tác

giả không chỉ miêu tả, mà còn dùng hình ảnh để '';điêu khắc''; nên tượng đài trong lòng

người đọc. Việc liên hệ với hình tượng ''Hòn Vọng Phu'' hay trích dẫn thơ Tố Hữu,

trường ca Nguyễn Khoa Điềm không hề khiên cưỡng, mà trái lại, nó tạo nên một

phông nền văn hóa rộng lớn, đặt bi kịch của Mẹ Thứ vào dòng chảy bi tráng của lịch

sử dân tộc, biến câu chuyện riêng tư thành bản trường ca chung của đất nước.

Ngôn ngữ trong bài viết đạt đến độ ''chín'và '';sang'';. Hệ thống từ ngữ Hán Việt

(trầm tích, tuế nguyệt, hiển hách, tái sinh) được sử dụng đắt giá, tạo nên âm hưởng

trang trọng, thiêng liêng. Cấu trúc câu văn giàu nhịp điệu, khi thì dồn dập như tiếng

trống trận, khi thì trầm lắng như tiếng thở dài, dẫn dắt cảm xúc người đọc đi qua nhiều

cung bậc. Đặc biệt, phần liên hệ và bài học không rơi vào giáo điều, sáo rỗng mà mang

tính triết lý nhân sinh sâu sắc về sự ''vay mượn'', về trách nhiệm ''trả nợ''; quá khứ, đánh

thức lương tri của thế hệ trẻ một cách mạnh mẽ.

Khép lại trang viết, dư âm của bài luận vẫn còn vang vọng như tiếng chuông chùa

trong chiều tà. Bài viết đã thành công rực rỡ khi không chỉ dựng lại chân dung Mẹ

Nguyễn Thị Thứ bằng xương bằng thịt, mà còn tạc nên một '';tượng đài bằng chữ'';

vĩnh cửu. Đó là một áng văn chương chiêu tuyết, vừa lẫm liệt bi tráng, vừa trữ tình sâu

lắng. Nó chứng minh một điều: Khi ngòi bút được nhúng vào mực của lòng biết ơn và

sự thấu cảm, văn học sẽ có sức mạnh vượt qua mọi giới hạn của thời gian, để nỗi đau

hóa thành sức mạnh, và cái chết hóa thành sự bất tử. Bài luận này xứng đáng là một

mẫu mực cho lối viết văn giàu cảm xúc và trí tuệ của học sinh giỏi quốc gia.

''Mẹ đã khép lại hành trình một trăm linh sáu năm dâu bể để trở về với thế giới người

hiền, nơi chín khúc ruột mềm của Mẹ đang đợi người bên kia bến bờ sương khói.

Nhưng sự ra đi của Mẹ Nguyễn Thị Thứ không phải là sự hủy diệt của cát bụi, mà là

cuộc hóa thân vĩ đại vào hồn thiêng sông núi. Mẹ đã không còn ngồi tựa cửa chờ con

trong bóng chiều chạng vạng nữa, bởi Mẹ đã hòa tan vào dáng hình xứ sở, đã trở thành

từng thớ đất, ngọn rau, thành mạch ngầm nước ngọt nuôi dưỡng cánh đồng Điện Bàn

qua bao mùa thay lá. Tượng đài đá hoa cương có thể bị thời gian bào mòn, nhưng

''tượng đài lòng dân''; tạc dựng từ nỗi đau và đức hy sinh của Mẹ sẽ mãi mãi sừng sững,

thách thức mọi quy luật của sự lãng quên. Đứng trước vong linh Mẹ, thế hệ trẻ chúng

con hôm nay xin cúi đầu không chỉ để rơi một giọt nước mắt xót thương, mà để tự soi

chiếu lại tâm hồn mình. Chúng con hiểu rằng, mỗi phút giây bình yên mình đang tận

hưởng đều là một ''món nợ''; thiêng liêng được đánh đổi bằng máu xương các anh và

nước mắt cạn khô của Mẹ. Xin nguyện sống một cuộc đời rực rỡ, đầy khát vọng và tử

tế, để xứng đáng làm những hạt phù sa bồi đắp tiếp cho dòng sông Tổ quốc mà Mẹ đã

khơi nguồn từ chính nỗi đau vô tận của mình. Mẹ ơi, Mẹ chính là Tổ quốc, là tiếng gọi

thiêng liêng nhất để chúng con tìm về mỗi khi lạc lối giữa dòng đời cuộn chảy.