Mẹ Thứ và những mâm cơm đợi chờ bên dòng sông Thu Bồn
Trong căn nhà nhỏ tại xã Điện Thắng, thị xã Điện Bàn, tỉnh Quảng Nam, có một người phụ nữ đã trở thành huyền thoại, là hình tượng nguyên mẫu cho tượng đài Bà mẹ Việt Nam Anh hùng lớn nhất nước ta. Đó chính là Mẹ Nguyễn Thị Thứ. Cuộc đời của Mẹ không chỉ là một trang sử, mà là một bản trường ca bi tráng về sự hy sinh vô bờ bến dành cho độc lập dân tộc.
Quảng Nam vốn là mảnh đất giàu truyền thống cách mạng, nhưng cũng là nơi hứng chịu nhiều bom đạn nhất trong những năm tháng kháng chiến. Mẹ Thứ sinh ra và lớn lên trong tiếng súng, tiếng bom, và chính từ mảnh đất khắc nghiệt ấy, tâm hồn kiên cường của Mẹ đã được tôi luyện. Mẹ có 12 người con (11 con trai và 1 con gái), thì có đến 9 người con trai, 1 người con rể và 2 cháu ngoại đã vĩnh viễn nằm lại chiến trường.
Người ta vẫn thường kể về Mẹ với hình ảnh mâm cơm luôn có thêm những đôi đũa thừa. Suốt mấy mươi năm chiến tranh, rồi cả khi hòa bình lập lại, chưa bao giờ Mẹ thôi hy vọng. Mỗi lần nhận được một tấm giấy báo tử, tim Mẹ như thắt lại, nước mắt lặn ngược vào trong vì Mẹ biết, nếu Mẹ ngã quỵ, ai sẽ là điểm tựa cho những đứa con còn đang ngoài mặt trận? Mẹ giấu nỗi đau vào những nhát cuốc, vào những gánh củi, và vào cả những hầm bí mật đào ngay trong vườn nhà.
Ít ai biết rằng, ngay dưới chân giường nằm và trong vườn nhà Mẹ có đến 5 hầm bí mật. Trong những năm tháng đen tối nhất của phong trào cách mạng miền Nam, nhà Mẹ là nơi nuôi giấu cán bộ, là trạm dừng chân của bao chiến sĩ. Mẹ bảo: "Con mình đi đánh giặc, thì con người ta cũng là con mình". Mẹ chia sẻ từng bát cơm, củ khoai cho những người lính trẻ, dù mẹ biết rằng việc nuôi giấu "cộng sản" có thể khiến Mẹ bị kẻ thù bắt bớ, tra tấn bất cứ lúc nào. Thực tế, kẻ thù đã nhiều lần nghi ngờ, chúng đến lục soát, đập phá nhưng chưa bao giờ khuất phục được ánh mắt sắc lẹm và bản lĩnh của người mẹ xứ Quảng.
Nỗi đau lớn nhất cuộc đời Mẹ có lẽ là năm 1948, khi người con trai đầu lòng ngã xuống. Rồi liên tiếp những năm sau đó, tin dữ cứ dồn dập bay về. Có những ngày Mẹ nhận đến hai cái giấy báo tử. Người ta nói, nước mắt Mẹ đã cạn khô từ lâu. Nhưng không, Mẹ vẫn khóc, Mẹ khóc bằng cái tiếng nấc nghẹn ngào trong đêm thanh vắng, khi chỉ còn mình Mẹ với ngọn đèn dầu hiu hắt. Mẹ thương các con khi đi chưa kịp ăn một bữa cơm no, khi ra đi còn quá trẻ, chưa kịp có một người thương.
Hình ảnh gây xúc động nhất đối với bất cứ ai khi đến thăm Mẹ lúc sinh thời chính là lúc Mẹ ngồi bên mâm cơm. Trên bàn luôn đặt 9 bát cơm, 9 đôi đũa. Mẹ tin rằng linh hồn các con vẫn luôn luẩn quẩn đâu đây, vẫn về dùng cơm cùng Mẹ mỗi chiều. Mẹ Thứ không chỉ hy sinh những người con thân yêu nhất, Mẹ còn hy sinh cả tuổi trẻ và sự bình yên của chính mình để trở thành "hậu phương của hậu phương".
Khi hòa bình về trên dòng sông Thu Bồn, nhìn những ruộng lúa xanh mướt, Mẹ Thứ mới thực sự nở nụ cười, dù nụ cười ấy vẫn đượm buồn. Mẹ trở thành biểu tượng của người phụ nữ Việt Nam: "Anh hùng, bất khuất, trung hậu, đảm đang". Tượng đài Mẹ Thứ tại Núi Cấm (Tam Kỳ) ngày nay được tạc từ đá hoa cương, nhưng trong lòng người dân Việt Nam, tượng đài sống động nhất chính là hình ảnh người mẹ già nhỏ bé, ngồi lặng lẽ chờ con bên bậu cửa.
Mẹ qua đời ở tuổi 106, thanh thản như một tiên nhân đã hoàn thành sứ mệnh với non sông. Mẹ đi để gặp lại những đứa con thân yêu đã vắng bóng bấy lâu. Câu chuyện về Mẹ Thứ sẽ mãi là lời nhắc nhở cho thế hệ mai sau về cái giá của hòa bình, về sự hy sinh thầm lặng nhưng vĩ đại của những người mẹ đã dâng hiến tất cả cho Tổ quốc.
